مصر کی ”الازہر “یونیور سٹی کے فارغ التحصیل اہل سنت کے ایک عالم دین جن کا نام ”شیخ محمد مرعی انطاکی “تھا اور یہ شام کے رہنے والے تھے انھوں نے اپنی بہت ہی عظیم تحقیق کے بعد مذہب تشیع اختیار کر لیا، وہ اپنی کتاب ”لما ذا اخترت مذہب الشیعة“میں اپنے مذہب شیعہ اختیار کرنے کے سلسلہ میں تمام علل واسباب کے مدارک لکھتے ہیں۔

یہاں پر اہل سنت سے ان کا ایک مناظرہ نقل کر رہے ہیں جو خاک شفا پر سجدہ کرنے کے سلسلے میں ہوا تھا ملاحظہ فرمائیں:

محمد مرعی اپنے گھر میں بیٹھے ہوئے تھے چند اہل سنت ان کے گھر پر ان سے ملاقات کے لئے آئے جن میں ان کے کچھ جامعہ ازہر کے پرانے دوست بھی تھے۔گھر پر گفتگو کے دوران بات چیت یہاں تک پہنچ گئی۔

علماء اہل سنت:

”تمام شیعہ حضرات خاک شفا پر سجدہ کرتے ہیں اسی وجہ سے وہ مشرک ہیں“۔

محمد مرعی:

”خاک شفا پر سجدہ کرنا شرک نہیں ہے کیوں کہ شیعہ خاک شفا پر خدا کے لئے سجدہ کرتے ہیں نہ کہ مٹی کا سجدہ کرتے ہیں البتہ تمہارے فکر میں اگر اس میں کوئی چیز ہے اور شیعہ اس کا سجدہ کرتے ہیں تو وہ شرک ہے لیکن شیعہ اپنے معبود خدا کے لئے سجدہ کرتے ہیں نتیجہ میں وہ خدا کے سجدہ کے وقت اپنی پیشانی کو خاک پر رکھتے ہیں۔اس سے واضح یہ کہ حقیقت سجدہ، خدا کے سامنے خضوع وخشوع کا آخری درجہ ہے نہ کہ خاک شفا کے سامنے خضوع وخشوع ہے۔

ان میں سے ایک حمید نامی شخص نے کہا

تمہیں اس چیز کی میں داد دیتا ہوں کہ تم نے بہت ہی اچھا تجزیہ کیا لیکن ہمارے لئے ایک اعتراض باقی رہ جاتا ہے، اور وہ یہ کہ تم لوگ (شیعہ)کیوں اس چیز پر مصر ہو کہ خاک شفا پر ہی سجدہ کیا جائے اور جس طرح مٹی پر سجدہ کرتے ہو اسی طرح دوسری تمام چیزوں پر سجدہ کیوں نہیں کرتے

محمد مرعی:

”ہم لوگ اس بنیاد پر خاک پر سجدہ کرتے ہیں کہ پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم نے ایک حدیث جو تمام فرقوں میں پائی جاتی ہے فرمایاہے:

”جعلت لی الارض مسجدا وطہورا“

”زمین میرے لئے سجدہ گا ہ اور پاک وپاکیزہ قرار دی گئی ہے“۔

حمید:کس طرح تمام مسلمان اس نظریہ پر اتفاق نہیں رکھتے ہیں ؟“

محمد مرعی:

”جس وقت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مکہ سے مدینہ کی طرف ہجرت کی اسی وقت آپ نے مسجد بنا نے کاحکم دیا کیا اس وقت اس مسجد میں فرش تھا؟“

حمید: ”نہیں فرش نہیں تھا“۔

محمد مرعی:

”بس پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اور اس وقت کے تمام مسلمانوں نے کس چیز پر سجدہ کیا تھا؟“

حمید: ”مسلمانوں نے اس زمین پر سجدہ کیا تھا جس کا فرش خاک سے بنا ہوا تھا“۔

محمد مرعی:

”بعد رحلت پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم ابو بکر ،عمر اور عثمان کی خلافت کے زمانہ میں مسلمانوں نے کس چیز پر سجدہ کیا؟کیا اس وقت مسجد میں فرش تھا؟“

حمید: ”نہیں فرش نہیں تھا۔ان لوگوں نے بھی مسجد کی زمین پر سجدہ کیا تھا“۔

محمد مرعی:

”تمہارے اس اعتراض کی بنیاد پر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے تمام نمازوں کے سجدے زمین پر کئے ہیں اس طرح تمام مسلمان نے آنحضرت کے زمانے میں اور ان کے بعد بھی زمین پر ہی سجدہ کیا بس انھیں وجوہ کی بنا پر خاک پر سجدہ کرنا صحیح ہے“۔

حمید: ”ہمارا اعتراض یہ ہے کہ شیعہ صرف خاک پر سجدہ کرتے ہیں اور خاک زمین سے لی گئی ہے اسے سجدہ گاہ بنا دیا اور جس پر وہ اپنی پیشانیوں کو رکھتے ہیں اور سجدہ کے وقت اسی کو دوسری زمین پر رکھتے ہیں اور اس پر سجدہ کرتے ہیں“۔

محمد مرعی:

”اولاًیہ کہ شیعہ عقیدہ کے مطابق ہر طرح کی زمین پر سجدہ کرنا جائز ہے خواہ پتھر کا فرش ہو یا خاک کا فرش ہو۔ثانیا ً یہ کہ جہاں سجدہ کیا جائے وہ پاک ہو بس نجس زمین یا خاک پر سجدہ کرنا جائز نہیں ہے اسی وجہ سے وہ مٹی کا ایک ٹکڑا جو سجدہ گا ہ کی شکل کا بنا یا جاتا ہے وہ اپنے ساتھ رکھتے ہیں تاکہ اس بات کا اطمینان رہے کہ یہ پاک ہے اور اس پر سجدہ ہو سکتا ہے۔

حمید: ”اگر شیعوں کی مراد صرف پاک اور خاص مٹی پر سجدہ کرنا ہے تو کیوں اپنے ساتھ سجدہ گاہ رکھتے ہیں کیوں نہیں تھوڑی سے خاک اپنے پاس رکھتے ؟

محمد مرعی:

”اپنے ساتھ خاک رکھنے سے کپڑے وغیرہ گندے ہو سکتے ہیں کیونکہ خاک کی طبیعت ہے کہ اسے جہاں بھی رکھا جائے گا وہ اسے آلودہ کر دے گی شیعہ حضرات اسی وجہ سے اس خاک کو پانی میں ملا کر ایک خوبصور ت شکل کی سجدہ گاہ بنا لیتے ہیں تاکہ اسے اپنے ساتھ رکھنے میں زحمت نہ ہوا اور لباس گندہ نہ ہونے پائے۔

حمید: ”خا ک کے علاوہ بورئے اور قالین وغیر پر سجدہ کیوں نہیں کرتے ؟

محمد مرعی:

”جیسا کہ میں نے کہا کہ سجدہ کا مطلب یہ ہے کہ خدا کے سامنے آخری درجہ کا خشوع و خضوع کیا جائے، میں کہتا ہوں کہ خاک پر سجدہ کرنا خواہ وہ سجدہ گاہ ہو یا نرم خاک ہو خدا کے سامنے زیادہ خشوع و خضوعپر دلالت کرتا ہے کیونکہ خاک سب سے زیادہ حقیر چیز ہے

اور ہم اپنے جسم کا سب سے عظیم حصہ (یعنی پیشانی)کوسب سے حقیر اور پست چیز پر سجدہ کے وقت رکھتے ہیں تاکہ خدا کی عبادت نہایت خشوع و خضوعسے کریں۔اسی وجہ سے مستحب ہے کہ جائے سجدہ ،پیر اور اعضائے بدن سے نیچی ہو تاکہ زیادہ سے زیادہ خضوع وخشوع پردلالت کرے اور اسی طرح یہ بھی مستحب ہے کہ ناک کی نوک خاک میں آلودہ ہوتاکہ زیادہ سے زیادہ خضوع وخشوع کا اظہار ہو۔خاک کے ایک ٹکڑے (سجدہ گاہ)پر سجدہ کرنا اسی وجہ سے تمام چیزوں سے بہتر ہے اگر کوئی انسان اپنی پیشانی کو ایک بہت ہی قیمتی سجدہ گاہ پر سونے چاندی کے ٹکڑے پرسجدہ کرے تو اس سے اس کے خضوع وخشوع میں کمی آجاتی ہے ، اور کبھی بھی ایسابھی ہوسکتا ہے کہ بندہ خدا کے سامنے اپنے کو چھوٹا اور پست شمار نہیں کرے گا۔

اسی وضاحت کے ساتھ کہ آیا کسی شخص کے خشک مٹی (سجدہ گاہ) پر سجدہ کرنے سے تاکہ اس کا خضوع وخشوع خدا کے نزدیک زیادہ ہو جائے وہ مشرک اور کافر ہوجائے گا؟لیکن قالین ،سنگ مرمر اور قالین و فرش وغیرہ پر سجدہ کرنا خضوع وخشوع میں زیادتی کرتا ہے اور تقرب خدا کا سبب بنتا ہے ؟ اس طرح کا تصور کرنے والا شخص غلط اور گھٹیا فکر کامالک ہے“۔

حمید: ”یہ کیاہے جو شیعوں کی سجدہ گاہ پر لکھا ہوا ہوتا ہے؟“

محمد مرعی:

”اولاً یہ تمام سجدہ گاہوں پر لکھا ہوا نہیں ہوتا بلکہ اکثر ایسی ہیں جن پر کچھ نہیں لکھا ہوتا ہے ثانیاً بعض پر لکھا بھی ہوتا ہے تو وہ ”سبحان ربی الاعلیٰ وبحمدہ‘ ‘ہے جو ذکر سجدہ کی طرف اشارہ کرتاہے اور بعض سجدہ گاہ پر لکھا ہوا ہوتا ہے کہ یہ مٹی کربلا سے لی گئی ہے تمہیں خدا کی قسم ہے آیا یہ لکھے ہوئے کلمات موجب شرک ہیں؟اور آیا یہ لکھے ہوئے کلمات مٹی کو مٹی ہونے سے خارج کردیتے ہیں؟

حمید: ”نہیں یہ ہرگز موجب شرک نہیں ہے اور اس پر سجدہ کرنے میں عدم جواز پر کوئی دلیل بھی نہیں ہے لیکن ایک دوسرا سوال یہ کہ خاک شفا کیا خصوصیت رکھتی ہے کہ اکثر شیعہ خاک شفا پر ہی سجدہ کرنے کو ترجیح دیتے ہیں؟“

محمد مرعی:

”اس کا راز یہ ہے کہ ہمارے ائمہ اہل بیت علیہم السلام سے روایت ہے کہ خاک شفا ہر خاک سے افضل و برتر ہے۔امام جعفر صاد ق علیہ السلام نے فرمایا ہے:

”السجود علی تربة الحسین یخرق الحجب السبع“۔[1]

”خاک شفا پر سجدہ کرنے سے ساتھ حجاب ہٹ جاتے ہیں“۔

یعنی نماز قبولیت کے درجہ تک پہنچ جاتی ہے اور آسمان کی طرف جاتی ہے نیز یہ بھی روایت ہے کہ آپ خدا کی بارگاہ میں تذلل اور انکساری کی وجہ سے صرف خاک شفا پر سجدہ کرتے تھے۔[2] اس بنا پر خاک شفا میں ایک ایسی فضیلت ہے جو دوسری خاک میں نہیں پائی جاتی ہے“۔

حمید: ”آیا خاک شفا پر سجدہ کرنے سے نماز قبول ہوتی ہے اور اس کے علاوہ اور کسی مٹی پر سجدہ کرنے سے نماز قبول نہیں ہوگی ؟

محمد مرعی:

”مذہب شیعہ کہتا ہے اگر آپ نماز کے شرائط صحت سے کوئی بھی شرط فاقد ہو جائے تو نمازباطل ہے اور قبول نہیں ہوگی لیکن اگرنماز کے تمام شرائط پائے جاتے ہیں اور اس کا سجدہ خاک شفا پر کیا گیا ہو تو نماز قبول بھی ہوگی اور ساتھ ساتھ وہ اہمیت کی بھی حامل ہوگی اور اس کا ثواب زیادہ ہو جائے گا۔

حمید: ”کیا زمین کربلا تمام زمینوں حتی مکہ اور مدینہ کی زمینوں سے بھی افضل وبرتر ہے تاکہ یہ کہا جائے کہ خاک شفا پر نماز پڑھنا تمام خاک سے افضل و برتر ہے؟“

محمد مرعی: ”اس میں کیا اعتراض ہے کہ خدا وند عالم نے خا ک کربلا ہی میںاس طرح کی خصوصیت قرار دی ہو“۔

حمید: ”زمین مکہ جو جناب آدم علیہ السلام سے لے کر آج تک مقام کعبہ ہے اور مدینہ کی زمین جس میں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم کا جسم مبارک مدفون ہے کیا ان کا مقام ومنزلت کربلا کی زمین سے کمتر ہے؟ یہ بڑی عجیب بات ہے کیا حسین علیہ السلام اپنے جد پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم سے افضل و برتر ہیں؟

محمد مرعی:

”نہیں ہر گز نہیں بلکہ امام حسین علیہ السلام کی عظمت ومنزلت ان کے جد رسول کی وجہ سے ہے لیکن خاک کربلا کو فضیلت حاصل ہونے کے سلسلے میں یہ راز ہے کہ امام حسین علیہ السلام اس سر زمین پر اپنے نانا کے دین کی راہ میں شہید ہوئے ہیں امام حسین علیہ السلام اور ان کے اصحاب اور خاندان کے لوگوں نے شریعت محمد ی کی حفاظت اور اس کی نشر واشاعت کے سلسلہ میں اپنی جانیں قربان کی ہیں اس وجہ سے خداوند عالم نے انھیں تین خصوصیتیں عنایت فرمائی ہیں۔

۱۔آپ کے مرقد شریف میں گنبد کے نیچے قبولیت دعا کی ضمانت۔

۲۔تمام دیگر ائمہ علیہم السلام آپ کی نسل سے ہیں۔

۳۔آپ کی خاک (خاک کربلا)میں شفا ہے۔

آیا اس طرح خاک کربلا کو خصوصیتیں عطا کرنا کوئی اعتراض کا مقام ہے؟ کیا زمین کربلا کو زمین مدینہ سے افضل کہنے کا یہ مطلب ہوا کہ امام حسین علیہ السلام اپنے نانا رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم سے افضل وبرتر ہیں؟اور تمہیں اس طرح اعتراض کرنے کا موقع مل جائے؟نہیں بلکہ مطلب اس کے بر عکس ہے یعنی امام حسین علیہ السلام کا احترام ان کے جد رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم کا احترام ہے اور رسول اکرم کا احترام خدا کا احترام ہے“۔

جب یہ بات یہاں تک پہنچی تو انھیں میں سے ایک شخص جو قانع ہو چکا تھا وہ خوش ہو کر وہاں سے اٹھا اور میری تعریف و تمجید کرنے لگا اور اس نے شیعوں کی کتابوں کی درخواست کرتے ہوئے مجھ سے کہا:

”تمہاری باتیں نہایت سنجیدہ اور مستحکم ہیں ابھی تک میں خیال کررہا تھا کہ شیعہ امام حسین علیہ السلام کو رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم سے افضل وبرتر سمجھتے ہیں۔آج مجھے حقیقت معلوم ہوئی، تمہارے اس حسین بیان پر تمہار ا بہت شکر گزار ہوں۔آج کے بعد سے میں بھی خاک شفا کی سجدہ گاہ اپنے ساتھ رکھو ںگا اور اس پر نماز پڑھوں گا۔[3]

پیغمبراکرم (ص) نے فرمایا : جعلت لی الارض مسجداً وطھوراً (١)خداوند عالم نے میرے لئے زمین کو سجدہ گاہ (سجدہ کرنے کی جگہ ) اور پاکی کا وسیلہ قرار دیاہے ۔ یعنی سجدہ زمین اور ہر اس چیز کے اوپر جس پر کلمہ ''زمین '' لغت ،عرف اورشرع میں صادق آجائے ،انجام پانا چاہئے مثلاً مٹی ، روڑی ، پتھر ،کیچڑ، اس بنأپر ،سجدہ کرنا اس چیز پرجس پر زمین صادق نہ آجائے ،جائز نہیں ہے مثلاً روئی پر ،بالوں پر

اورریچھ کے بالوں پر ، لفافہ (پلاسٹک ) اون کے فرش پرپنبہ اور ان جیسی چیزوں پرمثلاً جنس زمین شمار نہ ہونے والے پلاسٹک پر سجدہ کرنا ،پس مذکورہ اورصحاح اور وغیرہ وغیرہ کی احادیث کی طرف توجہ کرتے ہوئے کہ وہ سجدہ کرنا صرف زمین پر جائز جانتی ہیں ، سجدہ کرنا اس پر جائز نہیں ہے ۔

اہل سنت کے منابع کی احادیث:

ابن عباس کہتے ہیں : رسول خدا(ص) نے فرمایا: اُمرت ُ اَنْ اسجد علی سبعۃ لا اکف الشعر ولا الثیاب ولا الجبھۃ ولانف والیدین والرکبتین والقد مین (٢)مجھے سات چیزوں پرسجدہ کرنے کا حکم دیا گیااورمیں اپنے لباسوں کو چھوڑدوں تاکہ وہ زمین سے لگ جائیں :ماتھا ،ناک ، ہاتھوں ، کی د وہتھیلیاں ، دو گھٹنے اوردوپاؤں ۔

جابر ابن عبد اللہ انصاری کہتے ہیں :ہم پیغمبرکے ساتھ نماز پڑھ رہے تھے میں نے ریت کی ایک مٹھی اٹھائی اور اس کو میں اپنے ہاتھ میں سرد کررہا تھا اس کے بعد اپنے دوسرے ہاتھ میں لیتاتھا اورجب میں سجدہ کرنے نیچے جاتا تھا تو اس کو میں زمین پر رکھ دیتا تھا تاکہ اپنا ماتھا اس کے اوپر رکھوں ۔ (٣)

ہم اس روایت سے استفادہ کرتے ہیں کہ پیغمبر(ص) کے اس جلیل القدر صحابی '' جابر ابن عبداللہ انصاری '' کا کام رسول خدا(ص) کے حضور میں تھا ، پس پیغمبرکی سکوت اورتائید سجدہ کے جائز ہونے پر بہترین گواہ ہے ،بلکہ زمین کے اوپر اور ہر اس چیز کے اوپرجس پر زمین صادق آجائے ،واجب ہو نے پر گواہ ہے اور اگر زمین کے علاوہ دوسری چیز پر سجدہ کرنا جائز ہوتا، تو یہ صحابی اس پر سجدہ کرنے یا کم ازکم پیغمبر(ص) اس کو زمین کے علاوہ کسی دوسری چیز پر سجدہ کرنے کا حکم دیتااور اس کو سجدہ کرنے کے لئے ریت سرد کرنے کی ضرورت نہ پڑتی ۔

بعض احادیث بھی اس پر دلالت کرتی ہےں کہ لباس پر سجدہ کرنا، صرف ضرورت کی حالت میں (مثلاً گرمی سے محفوظ رہنے کی حالت میں )جائز ہے انس کہتاہے: جب ہم پیغمبر(ص) کی اقتداء میں نماز ظہر پڑھتے تھے، تو ہم گرمی سے محفوظ رہنے کے لئے ، اپنے لباسوں پر سجدہ کرتے تھے ۔ (٤)رفاعۃ ابن مالک کہتاہے : ر سول خدا(ص) نے ایک شخص کو اپنی پیشانی زمین پررکھنے اور اپنے بدن کے اعضاء قرار پکڑنے اور اس کے بعد تکبیر کہنے اپناسر اونچا کرنے اور دوبارہ تکبیر کہنے اور بیٹھے ،اور اپنے پاؤں کو برابر کرنے اور ان کوایک دوسرے کے ساتھ ملانے یہاں تک کہ اس کی کمر آرام پکڑے اوردوبارہ سجدہ میں جانے یہاں تک کہ اس کی پیشانی زمین تک پہنچ جائے اور اس کے بدن کے اعضاء آرام پکڑیں کا حکم دیا۔ اگر تم میں سے کوئی یہ کام انجام نہ دے ، تو اس کی نماز کامل نہیںہوگی۔(٥)ابو سعید کہتاہے : پیغمبراعتکاف میں جاتے تھے وغیرہ وغیرہ وہ حدیث کی تعقیب میں کہتاہے : پیغمبرنے فرمایا مجھ کو آج رات تم نے دیکھا ؟ کیا تم نے بھول دیا کہ میں صبح کو مٹی پر سجدہ کررہاتھا؟ ابو سعید کہتاہے :میں نے اکیسویں کی صبح کو حضرت کی پیشانی مبارک اوران کی ناک اور ان کی آنکھوں میں پانی اور مٹی کااثر دیکھا ۔ (٦)

بخاری نے ایک صحیح روایت میں اسماعیل سے ، اس نے ابن ابی اویس سے ، اوراس نے مالک سے اور مسلم نے بھی ابن الھاد سے د وسری دوراہوں کے ذریعے یہی روایت نقل کی ہے ۔عکرمہ کہتاہے : ایک دن پیغمبر(ص) نے ایک مردکودیکھا کہ جب وہ سجدہ کرتا ہے تو وہ اپنی ناک زمین کے اوپر نہیں رکھتاتھا ، حضرت نے فرمایا: جس شخص کی ناک اس کی پیشانی کی طرح زمین کو نہ لگ جائے ، تواس کی نماز قبول نہیںہے ۔ جابر ابن عبداللہ انصاری نے دوراویوں سے نقل کیاہے : کہ میں رسول اللہ کے ساتھ نماز ظہر پڑھ رہا تھا ۔ اور شدید گرمی کی وجہ سے میں اپنے ہاتھ میں ریت لیتا تھا تاکہ وہ سرد ہوجائے اور سجدہ کے وقت می اس پریشانی رکھ دیتا تھا ۔ بیہقی کہتاہے : اگر سجدہ کرنا اس لباس پرجو بدن پر ہے نصف جائز ہوتا، تو اس پر سجدہ کرنا زیادہ آسان اور ہاتھ میں ریت سرد کرنے سے بہتر تھا ۔ (٧)

معاویہ ابن صالح نے عیاض ابن عبداللہ قرشی سے نقل کیا ہے کہ ایک دن پیغمبر(ص)نے ایک آدمی کو اپنے عمامہ کے گرہ پر سجدہ کرتے ہوئے دیکھا ، تو حضرت نے اشارہ سے ا سکو عمامہ اٹھانا سمجھایا اوراس کے بعد اس کی پیشانی کی طرف اشارہ کیا ۔ (٨) حدیث میں آیاہے :

فَمن لم یمکن شیاً من الارض احرقہ اللہ باالنار ؛ :جو کوئی اپنے بدن میں سے ایک حصہ کو سجدہ میں زمین تک نہ پہنچائے ، تو خدا وند عالم اس کو آگ میں جلائے گا ۔(٩)

مَنْ لم یلذق أنفہ مع جبھتہ باالارض اذا سجد لم تجز صلواتہ(١٠)جو کوئی سجدہ میں اپنے ماتھے کے ساتھ اپنی ناک زمین تک نہ پہنچائے ، تو اسکی نماز صحیح نہیں ہے ۔ابن عباس کہتاہے : پیغمبرنے سات اعضاء پر سجدہ کرنے کا حکم دیااور بالوں اورلباسوں کو آگے سے نہ پکڑا جائے تاکہ وہ زمین تک پہنچیں :پیشانی ،دوہاتھ دو زانو اوردو پیر(١١) احمد نے وائل سے نقل کیاہے :میں نے پیغمبر(ص)کو زمین پر سجدہ کرتے ہوئے اور اس کی پیشانی مبارک اور ناک سجدہ میں زمین پر ہونے کی حالت میں دیکھا ۔ (١٢)

انس کہتاہے :ہم پیغمبر(ص) کے ساتھ نماز پڑھ رہے تھے ہوا بہت گرم تھی اورہم میں سے ہر ایک اپنی پیشانی زمین پر نہیں رکھ سکتا تھا ، ہم اپنالباس بچھاتے اور اس پر سجدہ کرتے تھے ۔ (١٣)محدثین میں سے ایک گروہ نے یہ روایت نقل کی ہے ۔یہ حدیث گرمی سے بچنے کے لئے لباس پر سجدہ کرنے کے جائز ہونے پر دلالت کرتی ہے اوریہ کہ لباس پر سجدہ کرنا صرف گرمی کے برداشت کرنے کی صورت میں وارد ہوئی ہے، اس مطلب کی طرف اشارہ کرتی ہے کہ سجدہ میں اصل ، ز مین تک پیشانی پہنچانی ہے ۔ان متواتر احادیث سے کہ جوصحاح اوروغیرہ وغیرہ میں نقل ہوئی ہےں ، سمجھا جاتاہے کہ: زمین پر ضروری سجدہ کیا جانا چاہئے ،پس شیعہ اثنا عشری کا مٹی کے ایک مقدار پر سجدہ کرنا وہی پیغمبر(ص) اکرم اور اس کے معزز اہلبیت کی احادیث شریفہ پرعمل وتمسک کرنا ہے ۔

بعض کہتے ہیں : جس طرح کہ صحاح میں آیاہے ،پیغمبر اپنے عمامہ کے گرہ پر سجدہ کرتے تھے یہ نظریہ ابو حنیفہ ،مالک اوراحمد (ان دو نظریوں میں سے ایک نظریہ میں جو اس سے نقل ہوئے ہیں ) نے قبول کیاہے ۔ لیکن شیعہ ایسا سجدہ کرنا جائز نہ ہونے کے قائل ہیں شافعی اوراحمد (اس د وسرے نظریہ میں کہ جو اس سے نقل ہوا ہے ) شیعوں کے ساتھ ہم عقیدہ ہیں ؛ کیونکہ پیغمبر(ص)کا عمامہ کے گرہ پر سجدہ کرنا ثابت نہیں

ہواہے بلکہ پیغمبر(ص) اس کام سے نہی بھی کرتے تھے ۔

عبد اللہ ابن عمر نے ابوھریرہ سے نقل کیاہے کہ پیغمبر(ص)نے اپنے عمامہ کے گرہ پر سجدہ کیاہے ، لیکن یہ بات صحیح نہیں ہے ، کیونکہ جس طرح کہ ابن حجر ، ابوحاتم اوردار قطنی نے کہا ہے عبداللہ کی احادیث پرعمل نہیں کی جاسکتی ہے۔بخاری کہتا ہے : عبداللہ کی احادیث پر عمل نہیں کی جائے گی ؛وہ دربار کے قضاۃ میں سے ایک قاضی تھا اور علماء رجال نے، ابو ھریرہ سے اس کے کے لئے حدیث سننا ذکر نہیں کیاہے ۔(١٤)

حافظ ابن حجر کہتاہے : کسی بھی صحیح یا حسن حدیث میں ثابت نہیںہوا ہے کہ پیغمبر (ص) نے اپنے عمامہ کے گرہ پر سجدہ کیاہو ۔ شیعوں نے ، سجدہ کی جگہ کے پاک اورمباح ہونے کے علاوہ ،شرط کیاہے : جس چیز پر سجدہ کیا جاتاہے ، وہ زمین اورنہ کھانے والے اور نہ پہننے والے گھاس میں سے ، ہونی چاہئے ،سجدہ روئی اورکتان کے لباسوں یا ان لباسوں پر جو د وسرے گھاسوں سے بنائے جاتے ہیں ، صحیح نہیں ہے ۔اسی طرح ان چیزوں پر سجدہ کرنا جن پر زمین کا نام صادق نہیں آتاہے اورمعادن کے جزء شمار ہوتے ہیں ،جائز نہیں ہے ، مثلاً سونا اورچاندی ۔زمین پر سجدہ کرنا افضل اوربہتر ہے ؛کیونکہ زمین پر سجدہ کرنے سے ، ہم خداوند عالم کے سامنے اپنی طرف سے زیادہ تواضع وفروتنی کی نشاندہی کرتے ہیں ۔ (١٥)

وہ روایات جو ائمہ اطہار نے نقل کی ہیں :

بصری کہتاہے : میں نے امام صادق سے پوچھا : اس آدمی کا حکم جس کے سر پر عمامہ ہے اور اس کی پیشانی سجدہ کرنے کے وقت زمین ،پر نہیں پہنچتی ہے ، کیا ہے ؟ انہوں نے فرمایا :لا یجزیہ ذالک حتی تصل جبھتہ الی الارض : جب تک کہ اسکی پیشانی تک نہ پہنچے ،کافی نہیں ہے (١٦)ہشام ابن حکم نے ایک صحیح روایت میں امام صادق سے پوچھا : سجدہ کرنا کن چیزوں پر صحیح اورکن چیزوں پر باطل ہے ؟ حضرت نے فرمایا :لا یجوز السجود الا علی الارض او علی ما انبتت الارض الا ما اُکل اَوْلبس ؛سجدہ صرف زمین اور نہ کھانے اورنہ پہننے والی چیزوں پر جائز ہے ۔ میں نے عرض کیا : میں آپ پر قربان ہوجاؤں !کیوں تو انہوں نے فرمایا :

لِاَنَّ السجود خضوع للہ عز وجل ،فلاینبغی اَنْ یکون علی ما یوکل ویلبس لانَّ ابناء الدنیا عبید ما یاکلون ،ویلبسون والساجد فی سجود فی عبادۃ اللہ عزوجلّ فلا ینبغی ان یضع جبھتہ فی سجود ہ علی معبود ابناء الدنیا الذین اغتروا ، بغرورھا ؛کیونکہ سجدہ کرنا خداوند عالم کے سامنے خضوع اورخشوع ہے ؛پس اچھانہیں ہے کہ وہ کھانے اورپہننے والی چیزوں پر ہو ، کیونکہ دنیا پر ست لوگ کھانے اور پہنے کی چیزوںکے بندے ہیں سجدہ کرنے والا سجدہ کرنے کی حالت میں ، خداوند عالم کی بندگی کرتاہے ، بس اچھا نہیں ہے کہ نماز پڑھنے والا ، اپنی پیشانی سجدہ میں ان دنیا پرستوں کے معبود پر جن دنیا پرست کو دنیا نے دھوکہ دیا، قراردے ۔فضل ابن عبدالملک نے ایک صحیح روایت میں نقل کیاہے کہ :حضرت امام صادق نے فرمایا : لایجد الا علی الارض اوما

انبتت الارض الاالقطن والکتان ، (١٧)سجدہ کرناروئی اور کتان کے علاوہ صرف زمین اورگھاس پر صحیح ہے ۔

شیعوں کی نظر میں کاغذ پر سجدہ کرنا صحیح ہے :

صفوان جمال کہتاہے : میں نے حضرت امام صادق کو کجاومیں کاغذپر سجدہ کرتے ہوئے دیکھا ۔(١٨)علی ابن مھر یار نے ایک صحیح روایت میں ذکرکیاہے : داؤد ابن فرقہ نے امام موسیٰ کا ظم سے پوچھا کیا لکھئے ہوئے کاغذوں پر سجدہ کرنا صحیح ہے ؟ حضرت نے اس کے جواب میں لکھا : صحیح ہے۔(١٩)امامیہ کا اجماع ، اس پر ہے کہ سجدہ کی جگہ پاک ہونی چاہئے اورسجدہ زمین اور نہ کھانے اورنہ پہننے والی (جیسے کاغذ)گھاس پرانجام پانا چاہئے۔اسی بنأ پر ، ان چیزوں پر سجدہ کرنا جن کو زمین نہیں کہی جاتی ہے اورمعادن میں سے شمارہوتی ہیں ،صحیح نہیں ہے جیسے سونا ، چاندی ،عقیق،فروزہ ،(٢٠)

تارکول اور اسی طرح ان چیزوں پر سجدہ کرنا کہ جن کو گھاس نہیں کہتے ہیں جیسے راکھ ،کوئلہ اوران جیسے چیزوں پر کھانے اورپینے والی چیزوں پر بھی سجدہ کرنا صحیح نہیں ہے ۔ جیسے روٹی ، رو ئی اورکتان ۔ تمام پتھروں پرسجدہ کرنا صحیح ہے ،کیونکہ پتھرات جیسے مٹی ، روٹی اورریت زمین شمار ہوتی ہیں اس بنأپر شیعہ اثناعشری مذہب میں زمین سے مراد نہ وہ ہے جو آسمان کے مقابل میں ہے ؛ بلکہ وہ زمین ہے جس پر تیمم کرنا صحیح اور اس طہارت کے مقابل میں ہو جو پانی سے حاصل ہوتاہے ۔اختیار کی حالت میں مٹی کے برتن ،اینٹ پختہ آھک اورپختہ چونے پر سجدہ کرنا صحیح نہیں ہے ، لیکن پکانے سے اور پختہ ہونے سے پہلے کو ئی اشکال نہیں ہے اگر فقہا کوو اس مسئلہ میں اختلاف ہے کیونکہ کہ بعض ان پر سجدہ کرنا حتٰی پختہ ہونے کے بعد جائز ہونے کے قائل ہیں ؛ پس ہر ایک کو اپنے مرجع کے حکم پر عمل کرنا چاہئے (٢١)

شیشہ پر بھی سجدہ کرنا جائز نہیں ہے بعض فقہا جڑی بوٹی دواؤں اورمحلی ادوایات جیسے گاوزبان کے پھول ،پودینہ اوروغیرہ وغیرہ چےزوں پر سجدہ کرنا جائز جانتے ہیں اوربعض دوسرے اس صورت میں کہ اگر ان کا کھانا اور پینا متعارف ہوگا ان پر سجدہ کرنے پر اشکال کرتے ہیں حیوانی خوراکیوںپر سجدہ کرنے میں کوئی اشکال نہیںہے جیسے گندم کا گھاس اور سبز گھاس ، لیکن چائے اور قھوہ کے پتوں پر سجدہ کرنا صحیح نہیں ہے کیونکہ یہ دو عرف میںخوراک میں شمار ہوتے ہیں اخروٹ اور بادام پر سجدہ کرنا صحیح نہیں ہے لیکن ان کے چھلکے پر سجدہ کرنا صحیح ہے ۔خرما کی گھٹلی ،پتے درختوں کے چھلکو ںاورخرما کے درخت کی ٹہنی پر سجدہ کرنا صحیح ہے ۔ زمین پر سجدہ کرنا گھاس اورکاغذ پر سجدہ کرنے سے بہتر ہے اوربعید نہیں ہے کہ مٹی پر سجدہ کرنا پتھر سے افضل ہوگا شیعہ امامیہ قائل ہیں کہ سجدہ کے لئے بہترین چیز ، تربت امام حسین ہے ۔کیونکہ امام حسین کی مٹی سات حجابوں سے گزرتی ہے اورسات زمینوں کو نورانی کرتی ہے ۔

اس بارے میں اہلبیت کی طرف سے ہم تک کچھ روایات پہنچی ہیں :

معاویہ ابن عمار کہتاہے : امام صادق کے پاس زردرنگ اور ابراشم (زربافت ) کا ایک کپڑا تھا کہ جس میں تربت امام حسین تھی وہ نماز کے وقت اس کو جائے نماز میں رکھ دیتے تھے اور اسی پر سجدہ کرتے تھے اورفرماتے تھے : ان السجود علی تربۃ ابی عبداللہ بخرق الحجب السیع:امام حسین کی مٹی پر سجدہ کرنا سات پردوں سے گزرتاہے ۔(٢٢)

امام صادق نے فرمایا : السجود علی طین قبر الحسین ینور الی الارضین السبع ؛امام حسین کی مٹی پر سجدہ کرنا سات زمینوں کو نورانی کرتاہے ۔ (٢٣)یہ بات بعید نہیں ہے ؛کیونکہ یہ پاک مٹی ،کلمہ توحید اور اہلبیت پیغمبر کے اشعار کو بلند کرنے کی راہ میں رسالت ونبوت کی حفاظت ہے ؛ کیونکہ محمد (ص) نے اسلام لایا اور حسین اس کے بقاء کا ضامن ہوا ۔ (اسلام ،محمدی الوجود اورحسینی البقاء ہے ) وہ محمدی خاندان کے فخر کی علامت ،خدا کے دین اورخیانت کرنے والوں کے ہاتھوں سے انسانی امور کی رہائی کی راہ میں ایثار وقربانی ہے ۔جس طرح امام حسین نے فرمایا :

ان کان دین محمد لم یستقم الا بقتلی فیا سیوف خذ ینی ! ؛اگر محمد کا دین میرے قتل کے بغیر پائیدار نہیں رہے گا تو اے تلوارو آؤ !مجھ پر ٹوٹ پڑو ۔اس کے علاوہ نقل ہوا ہے کہ کربلا دوسو پیغمبر وں دوسو پیغمبروں کے وصیوں (٢٤)کا مدفن جنت کے باغوں میں سے ایک باغ ،(٢٥)فرشتوں کے آنے جانے کی جگہ اور ہر پندر ہویں شعبان کی رات میں پیغمبروں کی ارواح کے جمع ہونے کی جگہ ہے ۔(٢٦)

لیکن یہ کہ حضرت نے فرمایا: '' تخرق الحجب السبع؛وہ سات پردوں سے گزرتی ہے '' ۔ تو اس کا معنی نماز قبول ہونا ہے بغیر اس کے کہ وہ چیزیں کہ جو نماز قبول ہونے سے جلوگیری کرتی ہیں اور انسان کی نیت کے خالص ہونے پر عارض ہوتی ہےں مانع ہوجائیں اوریہ کہ انہوں نے فرمایا: '' ینورا الی ارضین السبع ؛وہ سات زمینوں کو نورانی کرتاہے '' قرآن اورروایات میں اس جیسا نوربہت زیادہ استعمال ہواہے ۔ خداوندعالم فرماتاہے (یَوْمَ تَرَی الْمُؤمِنِیْنَ وَالْمُوْمِنَاتِ یَسْعٰی نُورُھُمْ بَیْنَ اَیْدِھِمْ )(٢٧) اس دن تم با ایمان عورتوں کو دیکھو گے کہ ان کا نور ان کے آگے آگے اورداہنی طرف چل رہا ہوگااوردوسری جگہیں جو قرآن میں آئیں ہیں یا وہ روایت جو شیعوں اورسنیوں نے حضرت رسول (ص) سے نقل کی ہے : اِتَّقُوا فراسۃ المؤمن فانہ ینظربنوراللہ ، مؤمن کی چالاکی سے بچو، کیونکہ وہ خدا کے نور سے دیکھتاہے ۔ (٢٨)

یا د وسری جگہ فرماتاہے : نوّروا بیوتکم تلاوۃ القرآن ۔۔۔۔۔۔فانّ البیت اذا کثر فیہ تلاوۃ القرآن کثرخیرُہُ وتضئی لاھل السماء کماتضئی نجوم السماء لاھل الدنیا؛اپنے گھروں کو قرآن کی تلاوت سے منورونورانی کرو ۔۔۔۔۔۔ کیونکہ جب گھر وںمیں تلاوت زیادہ ہوتی ہے تو خیر وبرکت ان میں زیادہ ہوتی ہے اورجس طرح آسمان کے تارے زمین پر رہنے والوں کے لئے نوردیتے ہیں ، اسی طرح یہ گھر بھی آسمان پر رہنے والوں کے لئے روشنی دیتے ہیں۔(٢٩)

اوردوسری بہت ساری روایات کہ جو قابل شمار نہیں ہیں یہ نور اس چیز سے زیادہ اونچا ہے کہ جس کو جسمانی حواس سے کہ جو صرف مادی اجسام کودرک کرتے ہیں درک کیا جاسکتاہے اس بنأپر تربت امام حسین پر سجدہ کرنا شیعہ واجب نہیں جانتے ہیں ؛بلکہ جس طرح کہ گیا شیعہ مٹی ،لکڑی خرما کے درخت کے پتے اور دوسرے درخت کے پتے پر سجدہ کرسکتے ہیں ، لیکن زمینوں کی فضیلت وامتیاز میں اختلاف ہے جس طرح کہ خداوند عالم فرماتاہے :وفی الارض قطع متجاوراتٌ۔۔۔۔۔۔(٣٠) اور زمین کے متعدد ٹکڑے آپس میں ایک د وسرے سے ملے ہوئے ہیں یہاں سے ہے کہ بعض زمینوں میں زمینداری کی زیادہ قابلیت وصلاحیت ہے اور بعض دوسروں میں یہ صلاحیت بہت کم ہے ، اس بنأ پر ،مساجد کی فضیلت میں بھی ایساہی ہے ، مثلاً مسجد الحرام میں نماز پڑھنا مسجد النبی میں نماز پڑھنے سے زیادہ فضیلت کے حامل ہے اورجامع مسجد میں نماز پڑھنا محلہ اور بازار کی مسجد میں نماز پڑھنے سے زیادہ بہتر ہے ۔

سمھودی نے کتاب '' وفا ء الوفاء (٣١)میں نقل کیاہے کہ مدینہ کی زمین کی مکہ کی زمین سے زیادہ فضیلت ہے ۔رافع ابن خدیجہ کہتاہے : میں گواہی دیتاہوں (میں قسم کھاتا) کہ میں نے رسول خدا(ص) سے سنا:( المدینۃ خیرمن مکۃ )مدینہ مکہ سے بہتر ہے ۔اجماع اس پر ہے کہ اس زمین کی جس میںپیغمبر(ص) (دفن ہیں حتٰی کہ کعبہ سے زیادہ فضیلت ہے یہ اجماع ابوالولید الناجی (یا الباجی ) نے نقل کیاہے قاضی عیاض اور ابوالیمن عساکر نے بھی یہ اجماع نقل کیاہے اور کعبہ پر اس کی فضیلت ہونے کے بارے میں تصریح کی ہے ۔

اسی طرح تاج السبکی نے ابن عقیل سے نقل کیاہے کہ وہ مقدس جگہ ، عرش سے زیادہ فضیلت کے حامل ہے تاج فاکھی کہتاہے : بلکہ یہ زمین آسمان کے حصوں میں سے ایک بہترین حصہ بھی ہے ۔ (٣٢)بے گمان حسین رسول خدا(ص) کا نواسہ اورپیغمبر کی خوشبو کا پھول ہے جس طرح کہ پیغمبر(ص)نے فرمایا : الحسین منی وانا من حسین ، حسین مجھ سے ہے اور میں حسین سے ہوں ۔

اسی طرح فرمایا: احب اللہ من احب حسیناً ؛جو بھی حسین کو د وست رکھے، اس نے خدا کود وست رکھا ہے ۔ پس کا حسین گوشت ، پیغمبر کا گوشت اور حسین کا خون ،پیغمبرکا خون ہے پہلا شخص جس نے کربلا کی مٹی کو چوما اور اس کو اپنے ہاتھوں سے مس کیا اور اس پر گریہ کیا، سید الانبیا ،حضرت محمد مصطفی (ص) تھے حاکم نیشاپوری نے کتاب '' مستدرک علی الصحین '' میں ام مسلمہ سے نقل کیا ہے : ایک رات پیغمبر سوئے ہوئے تھے تو وہ اچانک حیران وپریشان کی حالت میں بیدار ہوئے ،پھر دوبارہ سوئے اوردوبارہ حیرانگی کی حالت میں بیدار ہوئے لیکن اس دفعہ ان کا اضطرات تھوڑا کم تھا اس کے بعد دوبارہ سو ئے جب وہ تیسری دفعہ بیدار ہوئے ، تو سرخ رنگ کی ایک مٹی اس کے ہاتھوں میں تھی ، اوروہ اس کو چوم رہے تھے میں نے پوچھا : اے رسول خدا !یہ مٹی کیاہے؟ انہوںنے فرمایا:

اخبرنی جبرئیل ان ھذا یقتل بأرض العراق للحسین ؛جبرئیل نے مجھے خبر دی کہ یہ مٹی حسین کے لئے ہے کہ وہ عراق کی سرزمین پر مارا جائے گا میں نے عرض کیا : اس زمین کی مٹی جس پر حسین شھید کئے جائیں گے ،مجھے دکھاؤ! انہوں نے فرمایا: فھٰذہ تربتھا، یہ اس کی مٹی ہے ۔حاکم نیشاپوری کہتاہے : یہ حدیث بخاری اور مسلم کی شرط کے مطابق صحیح ہے ؛لیکن انہوں نے یہ ر و ایت نہیں نقل کی ہے۔(٣٣)

سخن گفتن گاو

حضرت امام محمد تقی علیه السلام فرمود: صبر را بالش کن و نیازمندی را در آغوش بگیر، شهوات را به دور انداز و با هوا مخالفت کن و بدان که در مقابل چشم خدا هستی. پس به حال خود توجه کن که چگونه هستی.

و از محمد بن علی تنوخی نقل شده که گفت: من دیدم که حضرت جواد علیه السلام با گاوی سخن گفت، پس گاو سر خود را حرکت داد. من گفتم: این (دلیل بر معجزه ی شما) نیست. ولی امر کنید که او هم با شما صحبت کند. حضرت به آن گاو فرمود: بگو: لا اله الا الله وحده لا شریک له و گاو سخنان حضرت را تکرار کرد.

ابوظہبی (سپورٹس ڈیسک + آن لائن) ابوظہبی میں سری لنکا کیخلاف چوتھے ایک روزہ میچ میں پاکستان نے سری لنکاکو 8 وکٹوں سے شکست دیکر سیریز جیت لی۔ پاکستان نے 226رنزکاہدف 2وکٹوں کے نقصان پر پورا کیا۔ پاکستان کی کامیابی میں محمد حفیظ کے شاندار 113 رنز شامل ہیں۔ صہیب مقصود نے بھی 46 رنزکی شاندار اننگز کھیلی۔ 5 میچوں کی سیریز میں پاکستان کو 3-1 سے واضح برتری حاصل ہوگئی۔ تفصیلات کے مطابق سری لنکا نے اس میچ میں ٹاس جیت کر پہلے کھیلنے کا فیصلہ کیا تھا تاہم سعید اجمل اور عمر گل کی عمدہ بولنگ کی وجہ سے سری لنکا کی ٹیم پاکستان کو ایک بڑا ہدف دینے میں ناکام رہی اور پوری ٹیم 49 ویں اوور میں 225 رنز بنا کر آؤٹ ہوگئی۔ جواب میں پاکستان کو اننگز کے آغاز میں اوپنر شرجیل خان کی وکٹ کی صورت میں پہلا نقصان اٹھانا پڑا جنہیں اینجلو میتھیوز نے 13 کے انفرادی سکور پر بولڈ کیا تاہم اسکے بعد احمد شہزاد اور محمد حفیظ نے ایک مرتبہ پھر عمدہ بلے بازی کا مظاہرہ کیا اور 84 رنز کی شراکت قائم کی جس کا خاتمہ لکمل نے احمد شہزاد کو کیچ کروا کے کیا۔ محمد حفیظ نے عمدہ بلے بازی کرتے ہوئے 113 ناٹ آئوٹ رنز بنائے۔ اس سے قبل سری لنکا کی جانب سے کشال پریرا اور تلکارتنے دلشان نے جارحانہ انداز میں اننگز شروع کی اور ابتدائی دو اوور میں 8 کی اوسط سے رنز بنائے تاہم عمر گل نے اپنے پہلے ہی اوور میں پریرا کو کیچ کروا کے پاکستان کو پہلی کامیابی دلوائی۔ عمرگل نے جلد ہی دلشان اور چندی مل کو بھی واپس پویلین بھیج کر سری لنکا کو مشکل میں ڈال دیا۔ اس موقع پر اپنا پہلا میچ کھیلنے والے پرینجن اور تجربہ کار کمارا سنگاکارا نے ٹیم کو سہارا دیا اور 89 رنز کی اہم شراکت قائم کی۔ اس شراکت کا خاتمہ اننگز کے 29 ویں اوور میں سنگاکارا کے رن آؤٹ ہونے پر ہوا۔ آؤٹ ہونے سے قبل سنگاکارا نے ایک روزہ میچوں میں83 ویں نصف سنچری مکمل کی۔ سنگاکارا کے جانے کے بعد پرینجن نے کپتان میتھیوز کے ساتھ ملکر 40 رنز کی ایک اور اہم شراکت قائم کی لیکن انکی ناتجربہ کاری آڑے آئی اور وہ جنید خان کی گیند پر 74 رنز بنا کر بولڈ ہوگئے۔ اس موقع پر پاکستانی آف سپنر سعید اجمل نے سری لنکن بلے بازوں کو اپنی سپن کے جال میں جکڑ لیا اور پہلے کولاسیکرا اور پھر لگاتار دو گیندوں پر میتھیوز اور سنانائیکے کو آؤٹ کرکے سری لنکن ٹیم کی بڑا سکور کرنے کی امیدوں پر پانی پھیر دیا۔ سعید اجمل نے 39 رنز کے عوض 4 وکٹیں حاصل کیں۔ اجمل نے ہی ملنگا کو آؤٹ کر کے 225 کے مجموعی سکور پر سری لنکن اننگز کا خاتمہ کیا۔ پاکستان کی جانب سے سعید اجمل نے 4، عمر گل نے 3 جبکہ جنید خان نے 2 وکٹیں حاصل کیں۔ اس میچ کیلئے پاکستانی ٹیم میں کوئی تبدیلی نہیں کی گئی جبکہ سری لنکا نے اپنی ٹیم میں تین تبدیلیاں کی ہیں اور دو نئے کھلاڑیوں پرینجن اور ویتھنگے کو موقع دیا۔ اس سے قبل سیریز کے پہلے دو میچوں میں کانٹے کا مقابلہ دیکھنے کو ملا تھا اور شارجہ میں پہلا میچ پاکستان نے 11 رنز سے جبکہ دبئی میں دوسرا میچ سری لنکا نے دو وکٹوں سے جیتا تھا تاہم شارجہ میں تیسرے میچ میں پاکستان نے مہمان ٹیم کو 113 رنز کے واضح فرق سے شکست دی تھی۔ محمد حفیظ کو میچ کا بہترین کھلاڑی قراردیا گیا۔ ملالہ یوسف زئی جو کہ شاہی مہمان تھی نے بھی سٹیڈیم میں میچ دیکھا اور کھلاڑیوں کی حوصلہ افزائی کی۔ وزیراعلی پنجاب میاں محمد شہباز شریف نے قومی ٹیم کو سری لنکا کیخلاف سیریز جیتنے پر مبارکباد دی ہے۔

فهرست مطالب

‏بسم اللّه الرحمن الرحيم

درآمد

توصيه بر گريه

‏ ‏ سيره رسول‏الله صلي الله عليه و آله و سلم

‏ الف - گريه بر عبدالمطلب

‏ ب - گريه بر ابوطالب

‏ ج - گريه بر آمنه

‏ د - گريه بر ابراهيم

‏ ه - گريه بر فاطمه بنت اسد

‏ و - گريه بر حمزه

‏ ز - گريه بر ياران

‏‏ مَنِش اصحاب

‏‏ افسانه تحريم

‏  ‏ كنكاشى در تاريخ

‏ 1 - عزادارى براى عبدالمؤمن ( م 346 ق. )

‏ 2 - عزادارى براى جوينى ( م 478ق. )

‏ 3 - عزادارى براى ابن جوزى ( م 597 ق. )

فهرست منابع

‏بسم اللّه الرحمن الرحيم 

درآمد 

‏ گريستن بر مرده و همچنين سوگوارى و عزادارى بر او امرى برخاسته از احساس پاك و روح لطيف آدمى است. 

‏ اسلام ضمن تاييد گريه، بر آن تاكيد نموده است، سيره رسول گرامى صلي الله عليه و آله و سلم و همچنين سيره و منش اصحاب بزرگ ايشان تاييدى براين مدعاست. 

‏ اين دفتر، باختصار درپى تبيين روايى گريستن و عزادارى است و در اين راستا، ضمن ارائه سيره پيامبر و اصحاب، نمونه‏هايى از گونه‏هاى ماتم سرايى در تاريخ اسلام را تقديم داشته، به نقد و بررسى روايات تحريم گريه مى‏پردازد. 

‏ نجم الدين طبسى 

 توصيه بر گريه 

‏ گريستن بر درگذشتگان و عزادارى بر ايشان امرى برخاسته از احساس است و هر مصيبت زده ايى را به سمت خود مى‏كشاند. رسول گرامى اسلام حضرت محمد مصطفى صلي الله عليه و آله و سلم چنين امرى را سزاوار و شايسته دانسته، بر گريه كردن توصيه مى‏فرمود. 

 اسامه بن زيد مى‏گويد: 

‏ روزى فرزند دختر پيامبر درگذشت، دختر غم ديده آن حضرت، اين واقعه را به پدر خبر داد و از ايشان درخواست حضور نمود. رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم نيز به همراه سعد بن عباده، معاذ بن جبل، ابى بن كعب، زيد بن ثابت و جمعى از ياران به منزل دختر غم ديده خويش رفت، پيامبر مهربان كودك را در بغل گرفت و بشدت گريست و اشكان مبارك سرازير گشت؛ سعد با مشاهده گريه پيامبر، با تعجب پرسيد: 

‏ چرا گريه مى‏كنيد؟! 

‏ رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم در پاسخ چنين فرمود: 

‏ « رحمة يجعلها فى قلوب عباده، انما يرحم اللَّه من عبادة الرحماء؛ 

ترحم بر اين كودك است كه خداوند در دل بندگان خود رحمت قرار مى‏دهد، و خداوند بندگان رحيم خود را مورد رحمت قرار مى‏دهد. » 

سنن النسائى، ج 4، ص 22، صحيح بخارى، ج 1، ص 223. 

‏ پس از پايان نبرد احد رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم راهى شهر مدينه شد، در آن هنگام زنان انصار در سوگ شهداى خويش مى‏گريستند. پيامبر با شنيدن مويه عزاداران، از شهادت و غربت عمويش حمزه ياد كرد و فرمود: 

‏ « و لكن حمزة لا بواكى له؛ اما عمويم حمزة گريه كننده‏اى ندارد. » 

‏ پيامبر پس از اندكى استراحت، صداى ناله زنان انصار را شنيدند كه براى حمزه مى‏گريستند. 

‏ ابن عبدالبر مى‏گويد: تا به امروز زنان انصار پيش از گريه بر مردگان خويش، نخست بر حمزه مى‏گريند. الاستيعاب، قرطبى، ج 1، ص 275؛ مسند احمد، ج 2، ص 40؛ شفاء الغرام، ج 2، ص 347. 

‏ همچنين پس از كشته شدن جعفر پسر ابى طالب در نبرد موته، پيامبر به خانه او رفت و با حضور خويش تسلى دل خاندان او گرديد، آن حضرت به هنگام خروج چنين فرمود: 

‏ « على مثل جعفر فلتبك البواكى؛ سزاوار است بر مثل جعفر گريستن، پس گريه كنندگان بر همچون جعفر بگريند. » انساب الاشراف، بلاذرى، ج 2، ص 298. 

‏ ديدگاه‏هاى افراطى و دور از احساس و عاطفه كه با گريه كردن مخالفت مى‏كردند در نزد پيامبر جايگاهى نداشت و آن حضرت در برابر آن موضع‏گيرى مى‏فرمود؛ به گفته مورخان: 

‏ روزى رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم در تشييع جنازه يكى از مسلمانان حضور يافتند و عمر نيز به همراه ايشان حركت كرد. عمر تا صداى گريه زنان را شنيد برآشفت و آنان را از گريستن نهى كرد! رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم رو به عمر كرده، چنين فرمود: 

‏ « يا عمر! دعهُنَّ، فان العين دامعة و النفس مصابة و العهد قريب؛ اى عمر! كارى به آنان نداشته باش، بگذار بگريند، همانا كه چشم گريان است و نفس مصيبت زده است و پيوند با تازه درگذشته بسيار نزديك. » مستدرك حاكم، ج 1، ص 381؛ مسند احمد، ج 2، ص 323، كنز العمال، ج 15، ص 621. 

‏ ‏ سيره رسول‏الله صلي الله عليه و آله و سلم 

‏ گريه در غم و اندوه از دست رفته را مى‏توان در آيينه حيات پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم ديد؛ مورخان گونه‏هاى مختلفى از گريستن آن حضرت را در فقدان خويشان و ياران عزيزش روايت كرده‏اند؛ از جمله مى‏توان به موارد ذيل اشاره كرد: 

‏ الف - گريه بر عبدالمطلب 

‏ پس از درگذشت حضرت عبدالمطلب، حضرت محمد صلي الله عليه و آله و سلم بر جد عزيزش گريست؛ ام ايمن مى‏گويد: 

‏ « أَنا رأيت رسول اللَّه يمشى تحت سريره و هو يبكى؛ من پيامبر را ديدم كه در پى جنازه عبدالمطلب راه مى‏رفت در حاليكه مى‏گريست. » تذكرة الخواص، ص 7. 

‏ ب - گريه بر ابوطالب 

‏ درگذشت حضرت ابوطالب، عموى با ايمان و حامى عزيز پيامبر، نيز بر آن حضرت بسيار گران آمد، حضرت على ( ع ) مى‏فرمايد: 

‏ چون خبر رحلت پدرم ابوطالب را به پيامبر دادم، ايشان گريست و آنگاه فرمود: 

‏ « اذهب فاغسله و كفّنه و واره غفراللَّه له و رحمه؛ او را غسل دهيد و كفن كنيد و به خاك بسپاريد، خداوند او را بيامرزد و مورد رحمت خويش قرار دهد. » الطبقات الكبرى، ابن سعد، ج 1، ص 123. 

‏ ج - گريه بر آمنه 

‏ روزى پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم قبر مادر عزيز خود آمنه را در ابواء زيارت كرد. به گفته مورخان، آن حضرت در كنار قبر مادر گريست و همراه خود را نيز به گريستن انداخت. المستدرك، ج 1، ص 357؛ تاريخ المدينة، ابن شبّه، ج 1، ص 118. 

‏ د - گريه بر ابراهيم 

‏ ابراهيم تنها پسرى بود كه در مدينه نصيب رسول‏خدا صلي الله عليه و آله و سلم شد، اما در يك سالگى درگذشت و پدر را در غم فقدان خويش به سوگ نشاند. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم در ماتم فرزندش گريست، و در برابر پرسش ياران كه از علت گريه پيامبر بر مرده جويا شده بودند، چنين پاسخ فرمود: 

‏ « تدمع العينان و يحزن القلب و لانقول مايسخط الربّ؛ اشك چشم جارى مى‏شود و دل غمگين مى‏گردد، ولى سخنى كه خدا را به سخط و غضب آورد بر لب نمى‏آورم. » العقد الفريد، ج 3، ص 19. 

‏ ه - گريه بر فاطمه بنت اسد 

‏ فاطمه بنت اسد، همسر حضرت ابوطالب و مادر حضرت على ( ع )، در نزد پيامبر بسيار محبوب بود، همو در سرپرستى رسول‏خدا صلي الله عليه و آله و سلم بسيار اهتمام ورزيد. چون فاطمه در سال سوم هجرى درگذشت، پيامبر كه او را همچون مادر خويش مى‏دانست از رحلت‏اش بسيار اندوهناك شد و گريست، مورخان مى‏گويند: 

‏ « صلّى عليها و تمرغ فى قبرها و بكى؛ پيامبر بر او نماز خواند و در قبرش خوابيد و بر او گريست. » ذخائر العقبى، ص 56. 

‏ و - گريه بر حمزه 

‏ حمزه فرزند عبدالمطلب، از چهره‏هاى برجسته و قهرمان اسلام بود كه در نبرد احد به شهادت رسيد. رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم در شهادت عموى خويش بسيار غمگين شد و او را سيدالشهداء ناميد و در فراقش گريست: 

‏ « لمّا رأى النبى حمزة قتيلا، بكى فلمّا راى ما مثّل به شهق؛ پيامبر چون پيكر خونين حمزه را يافت گريست و چون از مثله كردن او آگاهى يافت با صداى بلند گريه سر داد. » السيرة الحلبية، ج 2، ص 247. 

‏ ز - گريه بر ياران 

‏ فقدان برخى از ياران همراه، نيز قلب پيامبر را مى‏آزرد و اشك مباركش را جارى مى‏ساخت؛ رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم در حالى كه بر مرگ عثمان بن مظعون مى‏گريست، بر پيكر بى جان او بوسه زد. « ان النبى قبّل عثمان بن مظعون و هو ميت و هو يبكى ». المستدرك على الصحيحين، ج 1، ص 261؛ السنن الكبرى، ج 3، ص 407. 

‏ همچنين آن حضرت پس از غزوه حمراء الاسد، به ديدار خانواده سعد بن ربيع، يكى از شهداى نبرد احد رفت و در آن جا از حماسه و جانبازى سعد ياد كرد، خانواده سعد نيز با شنيدن سخنان پيامبر مى‏گريستند، رسول خدا نيز گريه كرد و آنان را از گريستن نهى نفرمود. « فجلسنا و رسول اللَّه صلي الله عليه و آله و سلم يحدِّثنا عن سعد بن ربيع، يترحّمُ عليه و يقول لقد رأيتُ الأَسنَّة شرعت اِليه يومئذٍ حتّى قُتِل فلما سمع ذلك النسوة، بكين فدمعت عينا رسول اللَّه، و ما نهاهن عن شى‏ء ». المغازى، ج 1، ص 329. 

‏ * * * 

‏‏ مَنِش اصحاب 

‏ در ميان ياران و اصحاب پيامبر، گريستن و سوگوارى بر درگذشته امرى رايج بود، در تاريخ نمونه‏هاى بسيارى از سوگوارى اصحاب بر درگذشتگان خود را ثبت كرده‏اند؛ به عنوان مثال مى‏توان به موارد ذيل اشاره كرد: 

 به گفته سعيد بن مسيب، به هنگام فوت رسول گرامى اسلام، شهر مكه از شدت ناله و گريه مردم به لرزه درآمد. 

« لما قبض النبىصلي الله عليه و آله و سلم ارتجت مكة بصوت ».

 اخبار مكة، فاكهى، ج‏3، ص 80. 

‏ عايشه مى‏گويد: 

‏ « پس از فوت رسول‏خدا صلي الله عليه و آله و سلم برخواستم و ( در سوگ پيامبر ) به همراه ساير زنان بر صورت و سينه مى‏زديم. » 

« و قمتُ التدم ( اضرب صدرى ) مع النساء و اضرب وجهى ).

 السيرة النبوية، ج 4، ص 305. 

‏ عبداللَّه بن رواحه بر حمزة گريست و اشعارى را در رثاى او خواند. السيرة النبوية، ج 3، ص 171. 

‏ چون خبر مرگ نعمان بن مقرن را به عمر بن خطاب دادند، او در سوگ وى دست بر سر گزارد و برايش گريه كرد. 

« عن أبى عثمان: اتيتُ عمر بنعى النعمان بن مقرن، فجعل يده على راسه و جعل يبكى ».

 المصنف ابن أبى شيبة، ج 3، ص 175. 

‏ پس از مرگ عمر، چون ابن مسعود كنار قبر وى ايستاد، براى او گريست.

« فوقف ابن مسعود على قبره يبكى ».

 العقد الفريد، ج 4، ص 283. 

‏ * * * 

‏‏ افسانه تحريم 

‏ گروهى از عالمان اهل سنت، سوگوارى و گريه بر درگذشتگان را تحريم كرده و بر خلاف توصيه و روش نبى اسلام صلي الله عليه و آله و سلم و شيوه اصحاب با آن مخالفت كرده‏اند. بى شك با نگاه و تامل به مستندات گفته‏هاى آنان، تحريم و ممنوعيت عزادارى افسانه‏اى بيش نخواهد بود. موضوع تحريم سوگوارى و پاسخ آن را در دو پرتو و يك نتيجه به نظاره مى‏نشينيم: 

‏ پرتو اوّل 

‏ مخالفان گريه و عزادارى، روايات چندى را در ممنوعيت گريه و عزادارى برشمرده‏اند؛ از جمله: 

‏ 1 به پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم اين سخن را نسبت داده‏اند كه مرده به جهت گريه و شيون بازماندگان در قبر عذاب مى‏شود: 

‏ « الميّت يعذب فى قبره بما نيح عليه. » صحيح بخارى، ج 1، ص 223، كتاب الجنائز؛ صحيح مسلم، ج 3، ص‏44، كتاب الجنائز؛ جامع الاصول، ج 11، ص 99، شماره 857. 

‏ « ان الميّت ليعذب ببكاء اهله عليه. » همان. 

‏ 2 به گفته سعيد بن مسيب، عايشه به هنگام فوت پدرش ابوبكر، مجلس سوگوارى برپا نمود. چون خبر آن به عمر رسيد، وى دستور داد تا از آن جلوگيرى كنند. اما عايشه از دستور خليفه سرپيچى كرد. در واكنش، عمر، هشام بن وليد را مامور ساخت تا نزد عايشه رفته و با زور شلاق از نوحه و گريه عزاداران جلوگيرى نمايد. زنان چون از ماموريت هشام آگاه شدند، مجلس را ترك كرده و پراكنده شدند. آنگاه عمر اين سخن را خطاب به آنان گفت: 

‏ « تردن ان يعذب ابوبكر ببكائكن! ان الميت يعذب ببكاء اهله عليه؛ مى‏خواهيد با گريه خود ابوبكر را عذاب كنيد! همانا مرده با گريه نزديكان خويش عذاب مى‏شود. » صحيح الترمذى، رقم 1002. 

‏ 3 اين سخن نيز از عايشه نقل شده است كه گفت: 

‏ با رسيدن خبر شهادت جعفر بن ابى طالب، زيد بن حارثه و عبدالله بن رواحه، آثار حزن و اندوه در سيماى پيامبر اكرم نمايان شد. من از گوشه‏اى او را كه نشسته بود نظاره مى‏كردم. در آن حال مردى به حضور ايشان رسيد و گفت: 

‏ اى رسول خدا! زنان بر جعفر گريه مى‏كنند! 

‏ پيامبر در واكنش به او فرمود: 

‏ « فارجع اليهن فاسكتهن، فان ابين فاحث فى وجوههن التراب؛ برگرد و آنان را ساكت ساز، اگر آرام نشدند خاك بر صورتشان بپاش!. » المصنف، ابن ابى شيبة، ج 3، ص 265. 

‏ 4 از نصر پسر ابى عاصم نقل است كه: شبى عمر صداى نوحه عزاى زنى را از يكى از خانه‏هاى مدينه شنيد، بى درنگ وارد خانه شد و زنان را پراكند و زن نوحه سرا را با تازيانه خود مضروب كرد، به گونه‏اى كه روسرى او از سرش افتاد. همراهان خليفه با مشاهده اين صحنه به او گفتند: اى خليفه! موهاى زن نمايان شد. عمر در پاسخ چنين گفت: 

‏ « أَجل، فلا حرمة لها؛ آرى، اين زن احترام ندارد. » كنزالعمال، ج 15، ص‏731. 

پرتو دوّم: 

‏ در پاسخ به ادعاى تحريم، شايسته است تا روايات فوق را كه پيروان تحريم گريه و عزادارى بدان استناد كرده‏اند نقد و بررسى نماييم: 

‏ 1 در آغاز مى‏توان از ديدگاه عايشه ياد كرد؛ او روايات فوق را عارى از اعتبار مى‏دانست و آنها را نمى‏پذيرفت و به راويان آن نسبت فراموشى و اشتباه مى‏داد؛ نووى مى‏گويد: 

‏ « روايات فوق از نظر عايشه پذيرفته نشده، او به راويان آن نسبت فراموشى و اشتباه مى‏دهد. زيرا خليفه دوم و پسرش عبداللَّه اين روايات را به صورت صحيح از پيامبر نگرفته‏اند. چنانكه ابن عباس نيز مى‏گويد: اين روايات سخن خليفه است نه سخن پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم. » شرح النووى، ج 5، ص 308. 

‏ در اين باره، يادكرد روايات ذيل شايسته است: 

‏ الف ابن مليكه از ماجرايى ياد مى‏كند كه بر ساختگى بودن روايت تحريم گريه گواهى مى‏دهد؛ او مى‏گويد: 

‏ يكى از دختران عثمان درگذشت، به همراه عبداللَّه بن عمر و عبداللَّه بن عباس در تشييع جنازه او شركت جستيم. در ميان آن دو نشسته بودم كه عبداللَّه بن عمر از گريه مردم شِكوه كرد و به فرزند عثمان چنين گفت: 

‏ چرا مردم را از گريه باز نمى‏داريد؟ همانا از رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم شنيدم كه مى‏فرمود: « مرده به خاطر گريه خويشانش عذاب مى‏شود » !. در آن حال، ابن عباس رو به ابن عمر كرده، گفت: « عمر گوينده اين حرف است ». زيرا هنگامى كه عمر بر اثر شدت زخم در بستر مرگ بود، صهيب نزد او آمد و بر بالين‏اش گريه و ناله سر داد. عمر از اين عمل صهيب ناراحت شد و گفت: آيا بر من گريه مى‏كنى، در حاليكه پيامبر فرموده است كه مرده به دليل گريه نزديكانش در عذاب خواهد بود! 

‏ او در ادامه چنين بيان داشت: 

‏ پس از درگذشت عمر، اين سخن وى را براى عايشه بازگو كردم، وى در پاسخ چنين بيان داشت: 

‏ « رحم اللَّه عمر، واللَّه ما حدث رسول اللَّه، ليعذب.. و لكن رسول اللَّه صلي الله عليه و آله و سلم قال: ان اللَّه ليزيد الكافر ببكاء اهله عليه؛ خدا عمر را رحمت كند! سوگند به خدا كه هرگز پيامبر چنين سخنى را بر لب نياورده است، بلكه ايشان چنين بيان داشت: 

‏ خداوند عذاب كافر را با گريه بستگانش افزون مى‏كند. » 

‏ عايشه سپس سخن خود را با اين جمله پى گرفت: 

‏ « حسبكم كتاب اللَّه و لا تزر وازرة وزر اخرى؛ فاطر، آيه 18. قرآن شما را در اين باره كفايت مى‏كند كه فرمود: هيچكس گناه ديگرى را به دوش نمى‏كشد. » 

‏ آنگاه ابن عباس بر اين جمله تاكيد كرد كه پروردگار مى‏خنداند و مى‏گرياند. 

‏ روايت گر اين ماجرا مى‏گويد: 

‏ چون سخن ابن عباس به پايان رسيد، عبداللَّه بن عمر سكوت كرد و سخنى نگفت. مسند احمد، ج 1، ص 41؛ جامع الاصول، ج 11، ص 99. 

‏ ب روزى در حضور عايشه، سخنى از اين گفته عبداللَّه بن عمر به ميان آمد كه به نقل از پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم مى‏گويد: ميت با گريه خويشانش در قبر عذاب مى‏شود! عايشه در واكنش چنين گفت: 

‏ « ذهل ابن عمر! انما قال رسول اللَّه صلي الله عليه و آله و سلم انه ليعذب بخطيئته و ذنبه و انّ اهله ليبكون عليه الان؛ فرزند عمر فراموش كرده است، بلكه رسول خدا چنين فرمود: مرده در قبر به خاطر گناهانش عذاب مى‏شود، در حالى كه نزديكانش نيز در آن هنگام براى وى مى‏گريند. » شرح النووى، ج 5، ص 308. 

‏ ج عايشه در فرازى ديگر مدعى است: 

‏ « انكم لتحدثون عن غير كاذبين و لا مكذوبين و لكن السمع يخطى؛ عمر و فرزند او عبداللَّه، از روى عمد و آگاهى نسبت دروغ به رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم نداده‏اند، بلكه حديث را از پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم اشتباه شنيده‏اند. » مسند احمد، ج 1، ص 42؛ جامع الاصول، ج 11، ص 93، شماره 8563. 

‏ د همچنين عايشه از اين حكايت ياد مى‏كند كه: 

‏ روزى رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم از كنار قبرى عبور مى‏كرد، بازماندگان آن مرده را ديد كه بر او مى‏گريند، آنگاه اين سخن را بر زبان جارى ساخت: « كسى سنگينى عمل ديگرى را بر دوش نمى‏كشد ». صحيح بخارى، ج 1، ص 223؛ ارشاد السارى، ج 2، ص 404. 

‏ 2 روايتى كه به جلوگيرى پيامبر از گريه منسوبان جعفر بن ابى طالب اشاره داشت نيز عارى از واقعيت است؛ زيرا: 

‏ الف اين روايت با روايات ديگرى كه از ترغيب پيامبر اكرم بر گريه كردن حكايت داشت، در تعارض است. سنن النسائى، ج 4، ص 19؛ مسند احمد، ج 2، ص 323؛ المستدرك على الصحيحين، ج 1، ص 381. ( به روايات ذكر شده در بخش سيره رسول اللَّه صلي الله عليه و آله و سلم رجوع شود ).

‏ ب در سند روايت فوق، شخصى بنام « محمد بن اسحاق بن يسار بن خيار » وجود دارد، كه در نزد محدثان اهل سنت و علماى علم رجال آن طايفه مورد اعتنا نيست و آنان روايات ذكر شده توسط او را « ضعيف » و « جعلى » مى‏دانند. عن ابن نمير: انه يحدث عن المجهولين احاديث باطلة. و عن احمد: يشتهى الحديث فياخذ كتب الناس فيضعها فى كتبه. و عنه ايضا: كان ابن اسحاق يدلّس. و عن ابى عبداللَّه: كان لايبالى عن من يحكى. و عنه ايضا: ليس بحجة. و عن احمد: لم يكن يحتج به فى السنن. و عن يحيى بن معين: ليس بذاك، ضعيف. و عنه ايضا: سقيم ليس بالقوى. و عن النسائى: ليس بالقوى. 

‏ ر. ك: تهذيب الكمال، ج 16، ص 80 -70. 

‏ 3 روايت ذكر شده از « نصر بن ابى عاصم » نيز دستخوش ضعف بوده و به علل ذيل بدان نمى‏توان استناد كرد: 

‏ الف سند آن روايت ضعيف است، زيرا در ميان راويان فردى بنام « ابراهيم بن محمد بن ابى يحيى » به چشم مى‏خورد و عالمان نامدار اهل سنت او را دروغگو، جعل كننده حديث و شخصى غير قابل اعتماد دانسته‏اند. قال احمد: كل بلاء فيه. و قال ايضا: لايكتب حديثه، ترك الناس حديثه، كان يروى احاديث منكرة، لا اصل لها، و كان يأخذ احاديث الناس يضعها فى كتبه. و قال بشر بن المفضل: سألت فقهاء اهل المدينة عنه، فكلهم يقولون: كذّاب. و قال النسائى: ليس بثقة و لايكتب حديثه. ر. ك: تهذيب الكمال، ج 1، ص 420. 

‏ ب نسبت چنين ماجراى ناشايستى به خليفه مسلمين باوركردنى نيست و مى‏توان آن را از واقعيت دور دانست، زيرا چگونه ممكن است كه عمر به خانه يك زن نامحرم حمله كند و او را با تازيانه مضروب سازد، به گونه‏اى كه روسرى زن از سرش بيفتد، و خليفه در واكنش به اعتراض ياران خود، آن زن را غير قابل احترام بپندارد! و خاطره تلخ يورش به خانه وحى را در ذهنها تجديد كند. 

‏ ج در صورت صحت ماجراى فوق، آيا سؤال مطرح مى‏شود كه: آيا عملكرد و فعل عمر حجت است؟ با وجود آن كه او ادعاى عصمت نداشته است و ديگران نيز چنين منقبتى را براى او ذكر نكرده‏اند. غزالى، عالم برجسته سنى، حجت بودن قول عمر و ابوبكر را وهمى بيش ندانسته است. فقال: الاصل الثانى من الاصول الموهومة: قول الصحابى، و قد ذهب قوم الى ان مذهب الصحابى حجة مطلقا، و قوم الى انّه الحجة ان خالف القياس، و قوم الى ان الحجة فى قول ابى بكر و عمر خاصة لقوله اقتدوا باللذين بعدى، و قوم الى ان الحجة فى قول الخلفاء الراشدين اذا اتفقوا. و الكل باطل عندنا، فانّ من يجوز عليه الغلط و السهو، و لم تثبت عصمته عنه فلا حجة فى قوله، فكيف يحتج بقولهم مع جواز الخطاء. 

‏ المستصفى، ج 1، ص 260؛ دراسات فقهية فى مسائل خلافية، ص‏138. 

‏ د بى شك رفتار خليفه در راستاى سنت پيامبر نبوده است، آنچه كه ما را به اين ادعا رهنمون مى‏سازد آن است كه آن حضرت در حديثى او را از مقابله با گريه كنندگان باز داشت و فرمود « يا عمر! دعهن » مسند احمد، ج 2، ص 323.. و همچنين عايشه در اين مساله خاص به عمر نسبت خطا و فراموشى داده است. المجموع للنووى، ج 5، ص 308. 

‏ 

‏ نتيجه: 

‏ با درنگ و تأمل در روايات فوق، ريشه ادعاى نهى و تحريم گريه و عزادرى بر مردگان، به عمر و فرزندش باز مى‏گردد. اگر با نگاه خوش بينانه به سخن عايشه بنگريم و « اشتباه در فهم » و يا « خطا در نقل » فرمايش پيامبر بپذيريم، به اين نكته خواهيم رسيد كه: 

‏ رسول گرامى اسلام هرگز از سوگوارى و گريستن بر مرده مسلمان نهى نفرموده است و روايات عذاب دادن ميت به مرده كافر اشارت دارد و شامل مردگان مسلمان نمى‏شود. 

‏ 

‏ كنكاشى در تاريخ 

‏ برپايى سوگوارى، مرثيه خوانى، عزادارى، نوحه خوانى و جلوه‏هاى خاصى از مراسم بزرگداشت و تعزيت در تاريخ بسيار است. با كنكاش و جست و جو در متون تاريخى و آثار كهن اسلامى نمونه‏هاى فراوانى مى‏توان يافت كه اين امر از روايى و همچنين عادى بودن برگزارى چنين محافلى حكايت مى‏كند و بر مرسوم بودن آن گواهى مى‏دهد؛ واكنش مردم مدينه نسبت به شنيدن خبر شهادت امام حسين ( ع ) يكى از نمونه‏هاى آشكار و گوياى اين مدعاست، طبرى در تاريخ خود به نقل از يكى از راويان چنين مى‏نويسد: 

‏ « فلم اسمع واللَّه واعية مثل واعية نساء بنى هاشم فى دورهن على الحسين؛ به خدا سوگند، من سوگواريى همچون ناله و گريه زنان بنى هاشم در مصيبت حسين ( ع ) نشنيده‏ام. » تاريخ الطبرى، ج 3، ص 341 و 342. 

‏ ابن كثير در تاريخ خود چنين مى‏نويسد: 

‏ در روز عاشورا از سبط ابن جوزى در دمشق خواسته شد كه بر فراز منبر رفته و از مقتل و چگونگى شهادت امام حسين ( ع ) براى مردم سخن گويد. سبط ابن جوزى اين خواسته را پذيرفت و بر بالاى منبر تكيه زد، او پس از يك سكوت طولانى، دستمال خويش بر صورت نهاد و گريه شديدى سرداد و آنگاه در حالى كه مى‏گريست اين دو بيت شعر را سرود: 

‏ ويل لمن شفعاؤه خصماؤه * و الصور فى نشر الخلايق ينفخ 

‏ لابد أن ترد القيامة فاطم * و قميصها بدم الحسين ملطخ 

‏ واى به حال كسى كه شفيع‏اش دشمن او باشد! در هنگامه قيامت، كه براى بيرون آمدن مردم از زمين « قبور » در صور دميده مى‏شود. 

‏ سرانجام در قيامت فاطمه زهرا وارد محشر مى‏شود، در حالى كه پيراهن‏او به خون حسين ( ع ) آغشته است. 

‏ سپس سبط ابن جوزى از منبر پايين آمد و اشك ريزان به خانه خويش رفت. البداية و النهاية، ج 13، ص 207 ( حوادث 654 هجرى قمرى ). 

‏ در تاريخ همچنين نمونه‏هاى از برپايى عزادارى مردم براى درگذشت شخصيت هاى اهل سنت ثبت است؛ به عنوان مثال مى‏توان به موارد ذيل اشاره كرد:

‏ 1 - عزادارى براى عبدالمؤمن ( م 346 ق. ) 

‏ عبدالمؤمن بن خلف، از فقيهان مذهب ظاهرى و پيرو مكتب محمد بن داود است. نسفى درباره خاكسپارى وى چنين مى‏گويد: 

‏ در تشييع جنازه عبدالمؤمن شركت جستم، صداى طبل و دهل آن چنان گوش خراش بود گويا آنكه لشكرى به شهر بغداد يورش برده است. اين مراسم ادامه داشت تا آنكه مردم براى برپايى نماز ميت آماده شدند. » تاريخ مدينة دمشق، ابن عساكر، ج 10، ص 272؛ سير اعلام النبلاء، ج 15، ص‏480. 

‏ 2 - عزادارى براى جوينى ( م 478ق. ) 

‏ ذهبى از درگذشت جوينى و مراسم سوگوارى او چنين ياد مى‏كند: 

‏ « نخست او را در منزل‏اش به خاك سپردند و آنگاه پيكرش را به مقبرة الحسين ( شايد كربلاى معلى ) انتقال دادند. در ماتم او منبرش را شكستند، بازارها را تعطيل كردند و مرثيه‏هاى فراوانى در مصيبت اش خواندند. او چهارصد شاگرد و طلبه داشت، آنان در سوگ استاد خويش، قلم و قلمدان‏هاى خود را شكستند و يك سال عزادارى نمودند و عمامه‏هاى خود را به مدت يك سال از سر برداشتند بدان حد كه كسى جرات به سر گذاشتن عمامه را نمى‏داشت. آنان در اين مدت در سطح شهر به نوحه خوانى و مرثيه سرايى پرداختند و در فرياد و جزع زياده روى كردند! » سير اعلام النبلاء، ج 18، ص 468؛ المنتظم، ج 9، ص 20. 

‏ 3 - عزادارى براى ابن جوزى ( م 597 ق. ) 

‏ سبط بن جوزى در شب جمعه سيزدهم ماه رمضان فوت كرد. ذهبى درباره بازتاب مرگ او مى‏نويسد: 

‏ «.. با درگذشت او، بازارها تعطيل گرديد و جمعيت زيادى در مراسم او حضور يافتند، فراوانى مردم و فزونى گرما سبب شد كه بسيارى از سوگواران روزه خويش را خوردند!، بعضى خود را به دجله انداختند.. از كفن اندكى ماند.. مردم تا پايان ماه رمضان در كنار قبر او شب را به صبح رساندند، آنان شمع و چراغ و قنديل آوردند و قرآن را ختم كردند. مراسم عزادارى را روز شنبه برپا كرديم، سخنرانان درباره او به سخن پرداختند، جمعيت بسيارى شركت جستند و درباره او مرثيه‏ها گفته شد. » سير اعلام النبلاء، ج 18، ص 379. 

‏ سخن پايانى 

‏ مورخان بنام اهل سنّت، بآسانى و مسامحه صحنه‏هاى سوگوارى و عزادارى مردم براى عالمان سنى مذهب را گزارش كرده و آن را بدون هيچ تحليل و يا نقدى نقل كرده و گاه به بزرگى از آن ياد نموده‏اند، اما هم ايشان در برابر عزادارى و ماتم سرايى شيفتگان امام حسين ( ع ) به تندى تاخته و در موضع‏گيرى خشن و سرشار از تعصب خويش، آن را مولود بى خردى و دورى از سنت قلمداد مى‏كنند! ر. ك: العبر، ج 2، ص 89؛ تاريخ الاسلام، ( حوادث 351 هجرى )، ص 11؛ الكامل، ج 8، ص 549. 

‏ براستى اين دوگانگى از چيست؟ 

 فهرست منابع 

‏ 

‏ القرآن الكريم 

‏ أخبار مكة، ابوعبداللَّه فاكهى، 240 ه'. 

‏ ارشاد السارى، قسطلانى، ت 923 ه'. 

‏ أنساب الأشراف، احمد بن يحيى بلاذرى، ت 279 ه'. 

‏ الأستيعاب، ابن عبدالبرّ قرطبى، ت 463 ه'. 

‏ البداية و النهاية، ابن كثير دمشقى، ت 774 ه'. 

‏ تاريخ الاسلام، شمس الدين ذهبى، ت 748 ه'. 

‏ تاريخ الأمم و الملوك، ابوجعفر طبرى، ت 310 ه'. 

‏ تاريخ المدينة المنورة، ابوزيد النميرى، ت 262 ه'. 

‏ تاريخ مدينة دمشق، ابن عساكر، ت 571 ه'. 

‏ تذكرة الخواص، سبط ابن الجوزى، ت 654 ه'. 

‏ تهذيب التهذيب، ابن حجر عسقلانى، ت 852 ه. 

 تهذيب الكمال، ابوحجّاج مزى، ت 742 ه'. 

‏ جامع الاصول، ابن اثير جزرى، ت 606 ه'. 

‏ الجامع الصحيح، محمد بن عيسى ترمذى، ت 297 ه. 

‏ دراسات فقهية فى مسائل خلافية، نجم الدين طبسى 

‏ ذخائر العقبى، محب الدين طبرى، ت 694 ه'. 

‏ السنن الكبرى، ابوبكر بيهقى، ت 458 ه'. 

‏ سنن النسائى، احمد بن شعيب، ت 303 ه'. 

‏ سير اعلام النبلاء، شمس الدين ذهبى، 748 ه'. 

‏ السيرة الحلبية، برهان الدين حلبى، 1044 ه'. 

‏ السيرة النبوية، ابن هشام، ت 213 ه'. 

‏ شرح النووى، محيى الدين نووى، ت 676 ه'. 

‏ شفاء الغرام، محمد بن احمد حسنى، ت 832 ه'. 

‏ صحيح البخارى، محمد بن اسماعيل بخارى، ت 256 ه'. 

‏ صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج قشيرى، ت 261 ه'. 

‏ الطبقات الكبرى‏، محمد بن سعد بصرى، ت 230 ه'. 

‏ العبر فى خبر من غبر، شمس الدين ذهبى، ت 748 ه'. 

‏ العقد الفريد، ابن عبدربه اندلسى، ت 327 ه'. 

‏ الكامل فى التاريخ، ابن اثير جزرى، ت 630 ه'. 

‏ كنز العمال، متقى هندى، ت 911 ه'. 

‏ المستدرك على الصحيحين، ابوعبداللَّه حاكم، ت 405 ه'. 

‏ المستصفى‏، ابوحامد غزالى، ت 505 ه'. 

‏ المسند، احمد بن حنبل، ت 241 ه'. 

‏ المصنف، ابن أبى شيبة، ت 235 ه'. 

‏ المغازى، محمد بن عمر واقدى، ت 207 ه'. 

‏ المنتظم، ابوالفَرَج ابن الجوزى، ت 597 ه'.

در روايات و سخنان حيات بخش پيشوايان شيعه، گلواژه انتظار مفهومي بس ژرف و پرارج دارد. گويا انتظار زيبا‌ترين و كامل‌ترين جلوة بندگي حق تعالي است، به گونه‌اي كه رسول خدا(صلي الله عليه و آله) انتظار فرج را برترين عبادت و افضل اعمال امتش مي‌خواند.[1] به همين تناسب در فرهنگ ديني و در روايات ما، منتظران از جايگاه والا و ممتازي برخوردارند و تعابير مهمي در مقام و منزلت آن‌ها بيان شده تا جائيكه پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) آنان را برادران خود مي‌نامند و اميرمؤمنان علي(عليه‌السلام) مي‌فرمايد: منتظران امر ما مانند كساني هستند كه در راه خدا به خون خود غلطيده‌اند.[2] و امام سجاد(عليه‌السلام) دربارة ايشان مي‌فرمايند:

مننتظران ظهور برترين مردمان همه روزگارانند،[3] كه خداوند به ايشان اجر هزار شهيد از شهداي بدر و احد عطا مي‌كند.[4] آنان به مجاهدان پيكارگري مانند كه در پيش روي رسول خدا(صلي الله عليه و آله) با شمشير نبرد مي‌كنند.[5]

امام كاظم(عليه‌السلام) دربارة شيعيان و منتظران عصر غيبت مي‌فرمايند: خوشا به احوالشان، به خدا سوگند آنان در روز قيامت، در مرتبة ما و با ما خواهند بود.[6]

به راستي، سِرِ برخورداري منتظران از چنين جايگاه رفيع و منزلت بي‌بديلي كه فرشتگان مقرب الهي نيز به آنان غبطه مي‌خورند، در چه چيزي نهفته است؟ هر چه هست به حقيقت انتظار برمي‌گردد.

مگر انتظار چيست كه تا اين حد كمال آفرين و تكامل بخش است؟ اين چه حقيقتي است كه انسان را به مرتبة ملكوتيان و بالاتر از آنان سوق مي‌دهد.

آري! اين ها همه به مفهوم واقعي انتظار و وظايف منتظران بر مي گردد که در اين قسمت پيرامون آن توضيحاتي به خوانندگان محترم ارائه مي دهيم

بسم الله الرحمن الرحیم 

بحث امروزمان بحث ظلم است و هر كدام از ما به یك نحوی گرفتار ظلم هستیم. گاهی ظلم می‌كنیم و گاهی مورد ظلم قرار می‌گیریم و در قرآن هم چند مرتبه در مورد بحث ظلم و ظالمین سخن به میان آمده است. می‌خواهیم بحث ظلم را داشته باشیم و بعد به یك نتیجه‌هایی برسیم. خدا كند این بحث ما مفید و موثر باشد، هم برای دنیا فایده داشته باشد و هم ذخیره قیامت ما باشد. 

در بحث ظلم اول سراغ قرآن برویم و هشدارهایی كه قرآن به ظالم داده است مطرح كنیم. آیات زیادی در این زمینه وجود دارد و من بخاطر اینكه پای تلویزیون حوصله‌ای برای نوشتن نیست به طور خلاصه می‌گویم. «لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمینَ»(بقره/258) افرادی كه ظلم می‌كنند خدا لطفش را از آنها برمی دارد. هدایتشان نمی‌كند. راه حق را پیدا نمی‌كنند و در باطل گم می‌شوند. «إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ»(انعام/21) افرادی كه ظلم می‌كنند رستگار نمی‌شوند «لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمینَ»(ابراهیم/13) قرآن می‌گوید: پدر ظالم را در می‌آوریم. «أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمینَ»(هود/18) «بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمینَ»(هود/44) «وَ ما لِلظَّالِمینَ مِنْ أَنْصارٍ»(بقره/270) روز قیامت ظالم یار و یاور ندارد. «وَ سَیَعْلَمُ الَّذینَ ظَلَمُوا‌ای مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»(شعراء/227) به ظالمها خواهم گفت كه چه عاقبت تلخی خواهند داشت. «ما لِلظَّالِمینَ مِنْ حَمیمٍ وَ لا شَفیعٍ یُطاعُ»(غافر/18). افرادی كه ظلم می‌كنند ممكن است اینجا یك باندی باشند و كمك هم كنند، ولی روز قیامت حمیمی نیست. «حَمیمٍ» یعنی رفیق دلسوز. «حمیم» یعنی داغ داغ. حمام می‌گویند چون در حمام آب داغ است. «حَمیمٍ» یعنی رفیق داغ. آنوقت آنجا می‌گوید در قیامت رفیق‌هایی كه در دنیا خیلی رفیق داغ داغ بودند، آنجا یخ یخ میشوند. «ما لِلظَّالِمینَ مِنْ حَمیمٍ». «فَوَیْلٌ لِلَّذینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ یَوْمٍ أَلیمٍ»(زخرف/65) وای بر ظالمین. «وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً»(جن/15) آتش گرفته و در دوزخند. «تَرَى الظَّالِمینَ مُشْفِقینَ مِمَّا كَسَبُوا»(شورى/22) روز قیامت كه پرونده باز می-شود، ظالم سرش را پایین می‌اندازد و شرمنده است. 

تعبیرات: خدا ظالم را هدایت نمی‌كند. ظالم روی رستگاری را نخواهد دید. ظالم تحت تعقیب قهر خداست، ظالم قیامت یار نخواهد داشت. وای بر ظالم. ظالم آتش زننده دوزخ است، پرونده ظالم وقتی كه روز قیامت باز می‌شود «مُشْفِقینَ مِمَّا كَسَبُوا» شرمنده است. 

این‌ها هشدارهای قرآن نسبت به ظالم است. افرادی كه ظلم می‌كنند لذت نبرند از اینكه مثلاً كسی را چاپیدیم، كلاه سرش گذاشتیم، احتكار كردیم، رشوه گرفتیم، اذیتش كردیم، حقش را خوردیم، خوشی نكنند. چون «لَا خَیْرَ فِی لَذَّةٍ مِنْ بَعْدِهَا النَّارُ»(أمالى صدوق، ص‏498). امیرالمومنین(ع) می‌فرماید: «لَا خَیْرَ فِی لَذَّةٍ» خیر نیست در لذتهایی كه «مِنْ بَعْدِهَا النَّارُ» بعدش باید انسان گرفتار آتش شود. آن كیفی كه بعدش آتش است، كیف نیست «لَا خَیْرَ فِی لَذَّةٍ مِنْ بَعْدِهَا النَّارُ». خیر نیست در لذتهایی كه بعدش آتش است. دنیا خیلی كوچك است. چند سالی بیشتر نیست، آخرت حسابش مشكل است. 

اما هشدارهای قیامت: (حدیث‌هایی كه می‌خوانم از كتاب كافی، بحار جلد 71، بحار جلد 72 و كافی جلد 2 است) قرآن می‌فرماید: «وَ كَذلِكَ نُوَلِّی بَعْضَ الظَّالِمینَ بَعْضاً بِما كانُوا یَكْسِبُونَ»(انعام/129) كسی كه ظلم كند یك ظالم قوی‌تری را بر او حاكم می‌كنیم، مزد اول ظالم این است كه یك كسی را وادار می‌كنیم كه او هم به او ظلم كند. حدیث داریم «مَا انْتَصَرَ اللَّهُ مِنْ ظَالِمٍ إِلَّا بِظَالِمٍ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كَذلِكَ نُوَلِّی بَعْضَ الظَّالِمِینَ بَعْضاً»(كافى، ج‏2، ص‏334) خدا ظالم را توسط یك ظالم دیگر تنبیه می‌كند. «مَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللَّهِ كَانَ اللَّهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ»(نهج‏البلاغه، نامه 53) اگر ظلم به كسی بكنی، خدا دشمن توست. حتی اگر ظلم به زن و بچه‌ات بكنی. بچه كوچك را نمی‌شود بی جهت دعوایش كرد، بچه بلد نیست، ظرف را بر می‌دارد برود در آشپزخانه، نمی‌تواند، سنگین است، می‌افتد و می‌شكند. شما حق ندارید داد بزنید. می‌توانید از دستش بگیرید اما اگر طاقت نداشت افتاد و ظرف شكست حق نداریم داد بزنیم. 

ظلم چه آثاری دارد؟ حدیث داریم: «بالظلم تزول النعم»(غررالحكم، ص‏456). حدیثی دیگر است كه «الذُّنُوبُ الَّتِی‏. . . تُنْزِلُ النِّقَمَ الظُّلْمُ»(كافى، ج‏2، ص‏447) حدیثی دیگر «یخرب القلوب» نعمتی را كه خداوند به انسان بدهد، اگر انسان ظلم بكند خدا نعمت را می‌گیرد. اگر نعمتی داریم خدا از ما گرفت، معلوم است كه ظلم كردیم. در دعای كمیل می‌خوانیم ِ «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَمْ»(مصباح‏المتهجد، ص‏844) خدایا بیامرز گناهی را كه بدبختی برایم می‌آورد. 

امام صادق می‌فرماید: می‌دانی چه گناهی تو را بدبخت می‌كند؟ ظلم است كه انسان را بدبخت می‌كند. ظلم خوشبخت را بدبخت می‌كند، ظلم نعمت را می‌گیرد. «یخرب القلوب» ظلم روح تو را از بین می‌برد، دل رحیم را قسی می‌كند. مهربان بودیم سنگدل شدیم روح پاك را ظلم از بین می‌برد. 

امام سجاد فرمود: اگر كسی به مسلمان و برادر دینیش ظلم بكند، از مدار ما اهل بیت خارج می‌شود. یعنی ما قبول نداریم كه او شیعه علی بن ابیطالب است. 

امام باقر فرمود: كسی اگر ظلم بكند نمرده در دنیا چوبش را می‌خورد، ظلم از آن گناه‌هایی نیست كه خدا بگوید در آخرت جوابش را می‌دهد، در همین دنیا خدا پس گردن ظالم می‌زند، خوشحال نباشید كه زدید، بردید، خوردید. 

چند حدیث داریم(در كافی و بحار) اگر مظلومی آه بكشد، آه مظلوم بالا می‌رود و دعایش مستجاب می‌شود. حدیثی دیگر داریم می‌فرماید: مظلومان بدانند مظلوم از دین ظالم می‌گیرد، اگر ظالم از دنیای مظلوم می‌گیرد. اگر ظالم از دنیای مظلوم گرفت به همان مقدار مظلوم هم از دین ظالم می‌گیرد. حدیث داریم كه در روز قیامت هر كار خوبی كه ظالم كرده است، می‌گیرند و به مظلوم می‌دهند و اگر ظالم هیچ كار خوبی ندارد، گناهان مظلوم را می‌گیرند و به ظالم می‌دهند. اگر ظالم خوبی‌هایی دارد خوبیش را می‌گیرند و به مظلوم می‌دهند. اگر ظالم هیچ خوبی ندارد گناهان مظلوم را می‌گیرند و به ظالم می‌دهند. ظلم در دنیا ظلمات در قیامت است. 

اما انگیزههای ظلم: چرا انسان ظلم می‌كند؟ ریشه‌های ظلم را ما امروز می‌گویم، البته من نمی‌خواهم بگویم منحصر به اینهاست. ممكن است چیزهای دیگری هم باشد. 

چرا ظلم می‌كنیم؟ اولین ریشه ظلم ضعف ایمان است. تقوی و ایمان به قیامت نداریم. اگر بدانیم كه هر ظلمی كه می‌كنیم، سیلیش را می‌خوریم. اگر ایمانمان به خدا و قیامت بیشتر باشد، ظلم نمی‌كنیم. تقوی باشد حتی به یك مورچه ظلم نمی‌كنیم، تا چه رسد به انسان. 

شخصی آمد منزل امام صادق(ع)، رنگ آقا پریده بود! گفت: آقا چرا رنگتان پریده است؟ گفت: وارد خانه شدم به زنها گفته بودم حق ندارید پشت بام بروید. دیدم یكی از زنهایی كه در خانه بود، بچه مرا بغل كرده و از نردبان بالا می‌رود. چون بارها گفته بودم این كار را نكنید، تا من وارد خانه شدم، دید خلاف كرده ترسید و بچه ازدستش افتاد و بچه‌ام مرد. بعد امام صادق(ع) می‌فرماید: ناراحت از مرگ بچه‌ام نیستم. ناراحتم كه چرا یك زنی را بی جهت ترساندم. از اینكه یك مسلمان را ترساندم ناراحتم. 

كسی اگر بداند مال یتیمی را كه می‌خورد از كجاست. . . ما یادمان می‌رود. چقدر خوبست كه روی میزهای اداره‌ها هر كدامی یك پارچه سرخ به اندازه كف دست بگذارند كه صبح به صبح یادشان باشد كه میزی كه پشتش نشسته، پایشان روی خون شهداست. یك تكه پارچه سرخ زیر میز باشد. كه آدم صبح به صبح نگاه كند و ببیند كه پشت میزی نشسته كه پایه میز روی خون شهداست. ما یادمان می‌رود «نَسُوا اللَّه»(حشر/19) خدا یادمان رفته «نَسُوا اللَّه» قرآن می‌فرماید: «نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ»(ص/26) قیامت را یادمان رفته است. اگر یاد خدا و یاد قیامت باشیم، ظلم نمی‌كنیم. 

 دومین ریشه ظلم محیط آلوده است. محیط آلوده و محیط فاسد آدم را ظالم می‌كند. كسی كه دید همشاگردیها و هم شهری‌ها و همسایه‌ها و هم ماشینی‌ها و همكارها و. . . و دورتا دورش ظلم است این هم ظالم می‌شود. رقابت وسیله ظلم است، چرا زن زور می‌گوید و به شوهرش ظلم می‌كند؟ این خانم برای اینكه می‌گویدخواهرم این پارچه را گرفته جاریم هم این را گرفته من زمین و آسمان را می‌دوزم تو هم باید این پاچه را بگیری. بسیاری از ظلم‌ها از روی رقابت است. 

ریاست طلبی باعث ظلم است قدرت طلبی باعث ظلم است. اظهار قدرت باعث ظلم است ترس از دادن قدرت باعث ظلم و. . . چرا ظلم می‌كنند؟ در دنیا ظلم‌هایی كه می‌شود بعضی قدرت دارندظلم می‌كنند و می‌ترسند اگر ظلم نكنند قدرت را از دستشان بگیرند. 

هارون الرشید آمد سر قبر پیغمبر گفت: یا رسول الله! می‌دانی چرا امام كاظم را زندان كردم؟ می‌ترسم امام كاظم بیرون از زندان باشد و شیعیان را دور خودش جمع كند و در نهایت حكومت را از من بگیرد. پس من پیشگیری می‌كنم. تا او قدرت پیدا نكرده من او را زندان می‌كنم تا او قدرت پیدا نكند. 

اینها عامل ظلم است. عقده‌ها وسیله و انگیزه ظلم است. كمبود دارد. دارد می‌رود تو اگر انسان سالمی درست راه برو. یك الاغی ایستاده است یك میخی، سیخی، پاشنه كشی و. . . در می‌آوردو می‌زند زیرش، می‌گوید: برو! می‌گوییم: آقا چه خبر است؟ اصلا یك كمبود اخلاقی دارد. از خانه كه می‌خواهد برود مدرسه، پاشنه كش را در می‌آورد و همینطور به دیوار خانه همسایه‌ها می‌كشد. می‌‌پرسیم: آقا چرا كردی؟ می‌‌گوید: نمی‌دانم! كمبود و عقده است. 

گاهی ظلم می‌شود بخاطر عدم اجراء حدود الهی! یعنی حدود الهی اجرا نمی‌شود. ظالم را تنبیه نمی‌كنند و به همین خاطر مردم جرات ظلم پیدا می‌كنند. این قرآنی كه می‌گوید: اگر كسی خلاف كرد، روبروی مردم شلاقش بزنید برای این است تا مردم حواسشان جمع باشد. عدم اجراء حدود از طرف دولت می‌تواند وسیله ظلم بشود. عدم اجرای نهی از منكر از طرف ملت می‌تواند وسیله ظلم بشود. مردم می‌گویند: بما چه! اگر دولت حدود الهی را اجرا نكند و اگر مردم بی تفاوت شوند، ظالم در این محیط رشد پیدا می‌كند. 

گاهی وقت‌ها لقمه حرام، عدم نهی از منكر، عدم اجرای حدود از دولت و. . . وسیله ظلم است. لقمه حرام وسیله ظلم است. اینها همه حرف مفصل دارد منتهی من سرانگشتی بیان می‌كنم و گرنه خود لقمه حرام یك ساعت حرف دارد. چه لقمه‌ای حرام است؟ لقمه حرام چه كارها كه نمی‌كند؟ 

گاهی اشتغال زیاد وسیله ظلم است. چند كار به عهده گرفته است و به هیچ كدام از كارها نمی‌رسد. عصبانی می‌آید. می‌گوید: حرف نزن! به خانمش ظلم می‌كند، چون در اداره و بازار خسته خودش را می‌كند. به بچه‌اش كتك می‌زند چون سرش شلوغ است. برخوردش با رئیس دفترش، با معاونش و. . . تند است. گاهی بد اخلاقی‌ها و بد پرخاشی‌ها و ظلم به افراد به خاطر این است كه كار فرد زیاد است. 8 ساعت كار در روز و خلاص. مملكت از دست رفت. تو داری خودت را از دست می‌دهی. نتیجه 15 ساعت كار در روز این است كه سال دوم و سوم شخص استعفا می‌دهد. حدود 90 درصد آقایان پر كار استعفا نوشته‌ا‌ند. ما در جمهوری اسلامی چند تایی داریم آدم‌های پر كاری كه دست به استعفا نزده‌اند. آدمی كه زیاد كار كرد به روغن سوزی می‌افتد. دلیل ندارد كه بیش از مقدار وظیفه‌ا‌ت كار بكنی. 

خداوند به پیامبر می‌گوید: «ما أَنْزَلْنا عَلَیْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى‏»(طه/2) من قرآن را نفرستادم كه تو خودكشی كنی. «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ»(شعراء/3) چقدر خودت را می‌خوری؟ همین مقدار كه هست، كافی است. قرآن می‌گوید: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى‏»(نجم/39) نمی‌گوید: «الا ما اتی» و یا نمی‌گوید: «الا ماعمل» نمی‌گوید كه من از تو عمل می‌خواهم و یا من از تو انجام كار می‌خواهم. می‌گوید: من از تو سعی می‌خواهم. اگر سعیت را كردی خلاص. چه عملی بشود چه نشود، فرقی نمی‌كند. چه كار صورت بگیرد چه نگیرد، فرقی نمی‌كند. «ما اتی و ما عمل» ممنوع است. «لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى‏» 

رهبر كبیر انقلاب در نامه‌ای كه به شوروی می‌نویسد، می‌گوید: فكر كنید و ایمان بیاورید. امام كه این نامه را نوشت پایانش نوشت روح الله الموسوی الخمینی(اللهم صل علی محمد و آل محمد 3) امضاء كه تمام شد خداوند اجر دویست میلیون مسلمان را به حساب امام واریز كرد. چون امام سعی خودش را كرد. حالا نپذیرند یا بپذیرند. برای خدا فرقی ندارد. در نامه فرموده بود كه اسلام نیاز به مسلمانی شما ندارد. خود خدا در قرآن می‌گوید: «إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً»(ابراهیم/8) اگر شما و همه مردم كره زمین كافر بشوند، هیچ طوری نمی‌شود «إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً» اسلام نیازی به ما ندارد. این ما هستیم كه نیاز به اسلام داریم. اگرگفتند دستت را در آب بزن، به این معنی نیست كه دریا نیاز به دست ما دارد. برای این است كه دست خود ما پاك می‌شود. 

چرا انسان ظلم می‌كند؟ زمینه‌های ظلم چیست؟ «نَسُوا اللَّه»، «نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ» ایمان ضعیف، محیط فاسد، چشم و هم چشمی، ریاست خواهی و قدرت طلبی و عقده‌ها، جاری نشدن حق، بی تفاوتی مردم، لقمه حرام، پركاری و. . . اینها گوشه‌ای از زمینه‌ها و انگیزه‌های ظلم است. 

و اما مسئله مهم اینكه در برابر ظالم چه كنیم؟ در برابرمظلوم چه كنیم؟ یك مقداری در این زمینه هم با هم از آیات و روایات صحبت كنیم. بحث این است اول كه در مقابل ظالم باید بایستید. حدیث داریم ظالم و مظلوم هر دو به جهنم میروند. سوال شد: ظالم درست است. مظلوم چرا به جهنم می‌ رود؟ فرمود: برای اینكه به مظلوم می‌گویند كه چرا زیر بار ظلم ظالم رفتی؟ قرآن می‌فرماید: «وَ الَّذینَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ»(شورى/39) مومنین كسانی هستند كه اگر به یكی از آنها ظلم شد، همدیگر را با «الله اكبر» صدا می‌كنند. نباید زیر بار ظلم رفت. مومنین كسانی هستند كه «إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْیُ» وقتی ظلم به آن‌ها اصابت كرد «هُمْ یَنْتَصِرُونَ» داد می‌زنند و دیگران را به استمداد می‌خواهند. باید در مقابل ظالم فریاد زد. نیرو جمع كرد و زیر بار ظلم نرفت. تكیه به ظالم نكنید. قرآن می‌فرماید: «وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذینَ ظَلَمُوا»(هود/113) كسی كه ظلم می‌كند یاریش نكنید. «فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ»(انعام/68)، با ظالم ننشینید. «وَ لا تُطیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفینَ»(شعراء/151) از ظالم پیروی نكنید. «فَلَنْ أَكُونَ ظَهیراً لِلْمُجْرِمینَ»(قصص/17). یار ظالم نباشید. 

تكیه نكنید، یار نباشید، با ظالم ننشینید، و اگر كسی در مقام دفاع از مال و ناموس و آبرویش كشته شود و در مقابل ظالم بلند شود، بایستد. مثلاً كسی آمده خانه‌ات دزدی كند، آمده به ناموست حمله كند، بلند شدی جلویش را بگیری، دزد ترا كشت، حدیث و اسلام می‌گوید كه ثواب شهید در جبهه را داری. 

البته این برای ظالم قلدر است! خودی‌ها اگر یك زمان بهم ظلم كردند «وَ اعْفُ عَمَّنْ ظَلَمَكَ»(تحف‏العقول، ص‏305) خودی را باید بخشید، چون ببینید این دو گاهی با هم برادرند، حالا یكی از این برادرها كت دیگری را پوشید، ماشین دیگری را سوار شد، كفش دیگری را پا كرد. برادرند و در یك مدار اگر هستند، باید ببخشید. حتی اگر او كتكت زد، بگو تو را بخشیدم. قرآن می‌گوید: «لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَكَ لِتَقْتُلَنی‏ ما أَنَا بِباسِطٍ یَدِیَ إِلَیْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّی أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمینَ»(مائده/28). دو برادر بودن هابیل و قابیل! پسرهای حضرت آدم. یكی گفت من ترا می‌كشم. دیگری گفت: تو اگر دست درازی بكنی من دست درازی نمی‌كنم. پس ببینید یكوقت مدار خانواده است، نگو كه او زد من هم باید بزنم. یكی برای من برای بیگانه هاست. برای خودی‌ها «وَ اعْفُ عَمَّنْ ظَلَمَكَ»(تحف‏العقول، ص‏305) «صِلْ مَنْ قَطَعَكَ»(تحف‏العقول، ص‏305) او قطع رابطه كرد، تو به دیدنش برو. او تلفن نمی‌كند، تو به او زنگ بزن. او سلام نمی‌كند، تو به او سلام كن. «لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَكَ لِتَقْتُلَنی‏» اگر برای تجاوز دست دراز كنی «ما أَنَا بِباسِطٍ یَدِیَ إِلَیْكَ لِأَقْتُلَكَ» خودی یك مدار دارد و بیگانه مدار دیگری دارد. در مقابل ظالم كار ظالم را توجیه نكنید. آخر می‌گویند كه یك دروغگو یك دروغ پرداز هم می‌خواهد. گاهی افرادی ظلم می‌كنند، بغل دستیش هم می‌گوید كه چاره‌ای نبود. چرا چاره‌ای نبود؟ چاره‌ای نبود یعنی چه؟ «مَنْ عَذَرَ ظَالِماً بِظُلْمِهِ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِ مَنْ یَظْلِمُهُ فَإِنْ دَعَا لَمْ یَسْتَجِبْ لَهُ وَ لَمْ یَأْجُرْهُ اللَّهُ عَلَى ظُلَامَتِهِ»(كافى، ج‏2، ص‏334) امام صادق فرمود: كسی كه ظلم ظالم را توجیه كند، یعنی كاسه ماست دست گرفته هر جا فلانی ظالم بود ماست مالی می‌كند، توجیه می‌كند. «سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِ مَنْ یَظْلِمُهُ» خدا بر او كسی كه به او ظلم كند مسلط می‌كند و دعایش مستجاب نمی‌شود. حدیث داریم «لَا تُعِنْهُمْ عَلَى بِنَاءِ مَسْجِدٍ»(تهذیب‏الأحكام، ج‏6، ص‏338). اگر ظالم مسجد هم می‌سازد، كمكش نكنید. چون این مسجد سرپوش ظلمش است. هارون الرشید شتر اجاره كرد مكه برود. امام كاظم به صاحب شتر فرمود اشتباه كردی كه به او شتر اجاره دادی. گفت: آخر شتر دارم، می‌آیند كه اجاره كنند. من چه خاكی بر سرم كنم؟ برای اینكه نجات پیدا كند، رفت شترهایش را فروخت. هارون گفت چطور شد كه همه را فروختی؟ گفت: دیگر پیر شدم. هارون گفت: نه! تو پیر نشدی، شترهایت را فروختی تا شتر نداشته باشی كه به مثل من حتی برای مكه اجاره بدهی. باید از ظلم فرار كنیم. 

یك شب از بهلول خاطره‌ای را دیدم، بقدری عاشق شدم كه غسلی كردم و رفتم حرم امام رضا(ع) چون حدیث داریم هر كس غسل كند، برود حرم امام رضا را زیارت كند و دو ركعت نماز بخواند، آنچه در قنوتش می‌گوید مستجاب می‌شود. گفتم من به عشق بهلول یك زیارت امام رضا كه در حدیث گفته بروم. حالا مطلب چه بود كه عاشق شدم؟ خواستند بهلول یك جایی را امضاء كند، یك قضاوتهایی بكند، گفت: آقا بمن مهلت بدهید، من خودم را قابل نمی‌دانم. دید اجباری است و باید از طریق حكومت زور قضاوت را قبول كند. گفت: پس صبر كنید تا فكر كنم. فكر كرد كه خودش را به دیوانگی بزند كه زیر بار امضاء ناحق نرود. فردا عمامه‌اش را چپه گذاشت، لباسهایش را چپه پوشید، یك دسته چوب بیل برداشت و این چوب بیل را بین دو پایش گذاشت، سر چوب را گرفت، دم دسته بیل هم زیر عبا و قبایش بود. در خیابان مكرر بالا و پایین پرید و گفت: اسبم لگدت نزند! مردم كوچه و بازار همه خندیدند. بهلول عالم، فقیه و مجتهد بود. خودش را به دیوانگی زد، به ریئس دربار رفتند و گفتند: فلانی دیوانه شده است. گفت: نه خیلی هم عاقل است، ولی خودش را به دیوانگی زده تا امضاء ناحق نكند. می‌ارزد كه انسان خودش را به دیوانگی بزند ولی زیر بار زور نرود. 

خدا به سگهای ولگرد روزی میدهد. خدا به سوسكهای سوراخها روزی میدهد. یك لقمه نان ارزش اینكه ما ظلم كنیم ندارد. حتی در ساختمان مسجد ما و ظالم باید برخورد داشته باشیم. اگر كسی در صورت ظالم بخندد گناه است. قرآن می‌گوید روز قیامت افرادی می‌گویند: «رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَیْنِ مِنَ الْعَذابِ»(احزاب/68). خدایا عذاب اینها را دو برابر كن. خدایا ما كه در جهنم می‌سوزیم خدا عذاب این رهبران كج را دو برابر كن. خداوند می‌گوید: «لِكُلٍّ ضِعْفٌ»(اعراف/38) خوب رهبرها دو برابر حقشان است. گدا چرا دیگر دو برابر؟ علامه طباطبایی در تفسیر می‌گوید رهبران كج دو برابر چون هم كج رفتند و هم گروهی را به راه كج بردند. در ادامه می‌گوید: گداها هم كج رفتند و هم با كف زدن و صلواتشان كج روها را تشویق كردند. نگو ما نخ بودیم، شل بودیم. اگر كنار سوزن نمی‌رفتی، سوزن بی نخ را كسی در پارچه فرویش نمی‌كرد. بخاطر همین نخ تو بود كه سوزن را در پارچه‌ها فرو كردند. پس اگرعقب ظالم برویم شریك ظالم هستیم، اگر كسی ظلم كند، كسی كه یارش باشد و كسی كه بشنود و شاد شود. این سه گناه مثل هم هستند. مواظب باشید اگر یك كسی یك سیلی زد، نگو خدا پدرش را بیامرزد. صبر كن ببینیم خدا پدرش را بیامرزد یا خدا پدرش را نیامرزد. زود قضاوت نكنیم. 

اول انقلاب بود. یكی می‌گفت: «اعدام باید گردد» یكی این وسط نمی‌گفت: «محاكمه باید گردد و بعد از محاكمه یا آزاد باید گردد، یا اعدام باید گردد» با كمال تاسف در بعضی روزنامه‌ها خلاف شرع می‌شود، یعنی در جامعه قبل از آنی كه فلانی را ببرند دادگاه ببینند بله؟ یا نخیر؟ قبل از ثابت شدن جرم آبروی كسی را می‌برند و بزرگترین ظلم‌ها، ظلم به آبروست. به همین خاطر قرآن می‌گوید: «غیبت مثل گوشت مرده می‌ماند» حال چرا مثل گوشت مرده؟ چون گوشت زنده را بكنید جایش پر می‌شود، پول كم بشود جایش پر می‌شود، ساختمان خراب بشود جایش پر می‌شود، غیبت آبروست و آبرو كه رفت جایش پر نمی‌شود. گوشت مرده جایش پر نمی‌شود، آبروریزی هم جایش پر نمی‌شود. شاید هم بخاطر این باشد كه مرده جان ندارد كه از خودش دفاع كند، آن كسی هم كه غیبتش را می‌كنید نیست كه از خودش دفاع كند. 

كل حكومت دست ما باشد با ده گناه نمی‌ارزد. به امیرالمومنین(ع) گفتند: هوای فلانی را داشته باش تا حكومت تو بند شود. فرمود: آیا می‌خواهید من پایه‌های حكومت را با باج دادن سفت كنم؟ من باج بده نیستم. می‌گوید: آقا یا ماشین بده یا من استعفا میدهم. ماشین نمی‌دهم استعفاهم بده، هیچ فرقی نمی‌كند. خدا به من نگفته حكومت را نگهدارم، خدا بمن گفته كه دینم را نگه‌دارم و اگر بنا باشد حكومت را با ظلم نگهدارم، من ظالم نیستم، باج نمی‌دهم. و چون باج نداد، بعضی جنگ‌ها شروع شد. 

اما ما در مقابل مظلوم: امیر المومنین فرمود: حسن جان حسین جان «و المظلوم عنا» مظلوم را دیدی به فریادش برس. حدیث داریم كه اگر كسی ناله مظلوم را شنید و بی خیال خوابید، مسلمان نیست. كسی كه ناله مظلوم را شنید و بی خیال خوابید از ما نیست. اما سجاد در دعاهایش می‌گوید: خدایا نكند مظلومی دیدم و فراموش كردم كمكش كنم. اگر چنین است مرا ببخش. اگر مظلومی صدایش به مسئولین نمی‌رسد، شما صدایش را به مسئولین رساندی خدا پایت را روی صراط قیامت محكم نگه میدارد. یعنی تو را از خطر قیامت حفظ می‌كند «مَنْ أَبْلَغَ سُلْطَاناً حَاجَةَ مَنْ لَا یَسْتَطِیعُ إِبْلَاغَهَا أَثْبَتَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَدَمَیْهِ عَلَى الصِّرَاطِ»(قرب‏الإسناد، ص‏122) كسی اگر ناله‌ای را شنید و دید این آقا گمنام است، كسی گوش به حرفش نمی‌دهد. الان تاكسی پارتی نداشته باشد یا صدایش آشنا نباشد، بسیاری از جاها كلاهش پس مركه است. شما ناله‌ای می‌كنی و من صدای شما را می‌برم می‌رسانم. اگر این كار را كردم، اگر من ناله مظلومی را به گوش مسئول رساندم. «أَثْبَتَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَدَمَیْهِ عَلَى الصِّرَاطِ» خدا در آن صراط خطرناك ما را حفظ می‌كند و صراط قیامت هم صراط عجیبی است. خدا ان شاءالله قسمت كند راه كربلا باز شود و مسجد كوفه و مسجد سهله برویم یك فرسخی نجف است، كنارش مسجد زیر است در مسجد زیر دو ركعت نماز می‌خوانی یك مناجات دارد كه خدایا: «إِذَا قِیلَ لِلْمُخِفِّینَ جُوزُوا وَ لِلْمُثْقِلِینَ حُطُّوا»(المناقب، ج‏4، ص‏151) آن وقتیكه می‌گویید یك عده‌ای بروند و یك عده‌ای بیفتند، نمی‌دانم جزو كدامها هستم. عبور خواهم كرد و یا خواهم افتاد. در همان صراط خطرناك خدا ما را حفظ می‌كند. 

«و عزتی و جلالی» پیغمبر فرمود: خدا قسم خورده به عزت و جلال خودش اگر كسی مظلومی را ببیند «رای مظلوما فقدر ینصره» كسی مظلومی را ببیند و بتواند كمكش كند، ولی بی خیال رد شود، خدا قسم خورده ««ولانتقم» من از او انتقام می‌گیرم. مظلومی را دیدید، رد نشوید. ماشین افتاده در جوی آب، همه بی خیال رد می‌شوند، ‌ای بی انصاف‌ها كمك كنید. فردا خودت هم ماشینت در جوی می‌افتد. 

 یك زنی شوهرش از خانه‌اش بیرونش كرده بود. آمد خدمت امیرالمومنین گفت: شوهرم بیرونم كرده است. حضرت فرمود: «لَا وَ اللَّهِ أَوْ یُؤْخَذَ لِلْمَظْلُومِ حَقُّهُ غَیْرَ مُتَعْتَعٍ»(إختصاص مفید، ص‏157) نمی‌شود كه علی در خانه بنشینید و شوهر روز بگوید و خانمش را از خانه بیرون كند بلند شد و به خانه او رفت. به شوهرش گفت: چرا زن را اذیتش كردی و از خانه بیرونش كردی؟ او علی را نشناخت، گفت: بتو چه! می‌خواهم بیرونش كنم! حالا كه این حرف را زده «وَ اللَّهِ لَأُحْرِقَنَّهَا لِكَلَامِك»(إختصاص مفید، ص‏157) اگر در خانه بیاید، آتشش می‌زنم. همینطور كه این مرد گردن كلفتی می‌كرد، حضرت امیر فرمود: من تو را امر به معروف می‌كنم تو گردن كلفتی می‌كنی؟ بعد مردم یكی یكی آمدند و به حضرت سلام دادند. این جوان دید همه مردم به ایشان سلام می‌كنند، پرسید: ایشان كیست؟ گفتند: آقا امیر المومنین است. فوری روی پای حضرت افتاد و عذرخواهی كرد. امیرالمومنین تا می‌بیند زنی از خانه بیرون رفته خودش شخص اول مملكت برمی خیزد و میرود در خانه شوهر این زن، چرا؟ چون نمی‌شود بی خیال بود. 

خدا می‌داند چقدر ما بی خیالی كردیم، خدایا چقدر ماشین دیدیم كه در جوی افتاده و رد شدیم. چقدر بچه‌ها لباس نداشتند و ما دوتا دوتا لباس داشتیم. چقدر شكم‌ها گرسنه بود و ما سیر خوابیدیم. خدا می‌داند برای اینكه من آب حمامم داغ باشد، دود حمام را به خانه همسایه‌ها فرستادم و حتی یك كلاهكی كه جلو دود را بگیرد، نگذاشتم. برای اینكه من راحت پارك كنم، بی جا پارك كردم و چه راه بندانی شد. برای اینكه برفهای خانه من تمیز باشد چقدر برفهای را دركوچه ریختم و یخ بست و مردم افتادند. خدا می‌داند چقدر از ما ظلم سرزده ولی نمی‌نشینیم حسابش بكنیم. اما خدا حسابش را دارد، قیامت حق است. قرآن می‌فرماید كه روز قیامت «وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمینَ مُشْفِقینَ مِمَّا فیهِ وَ یَقُولُونَ یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَ لا كَبیرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً»(كهف/49) پرونده‌ای بازمی شود، مجرم نگاه به پرونده‌اش می‌كند می‌گوید: «ما لِهذَا الْكِتابِ» این چه پرونده‌ای است؟ «لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَ لا كَبیرَةً إِلاَّ أَحْصاها» ریز و درشت كارهای من را ضبط كرده است. یكی از مسؤلین مملكتی آمد خدمت امام باقر گفت: من در دستگاه حجاج فرماندا و استاندار بودم، بالاخره یك وضع زندگی خوبی راه انداختم. زمانی در دستگاه طاغوت مسئولیت مملكتی داشتم. حالا می‌شود توبه كنم؟ «فَهَلْ لِی مِنْ تَوْبَةٍ»(كافى، ج‏2، ص‏331) فرمود: توبه تو دعا كمیل و اشك نیست. «حَتَّى تُؤَدِّیَ إِلَى كُلِّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ» توبه تو این است كه تمام اموالی كه به افراد دادی و از افراد گرفتی به آن‌ها پس بدهی. 

نمی شود كه انسان هر كار می‌خواهد بكند و در پیری عبا دوش بگیرد و مسجد برود. عبا كفاره كتك‌ها نیست. باید كتك‌هائی كه زدی بخوری. روزه‌ها را باید قضا كنی. عذرخواهی باید بكنی آقا ببخش ما را، اولیاء خدا گاهی افرادی را می‌خواستند و می‌گفتند: آقا من در فلان برخورد به شما ظلم كردم، مرا ببخش! چه اشكالی دارد انسان عذرخواهی كند. 

انواع ظلم: «ظُلْمُ الضَّعِیفِ أَفْحَشُ الظُّلْمِ»(نهج‏البلاغه، نامه 31) بدترین ظلم‌ها ظلم به ضعیف است، انسان بچه را كتك بزند و بگوید: پاشو برو نان بگیر! پاشو برو آب بیاور! پاشو چای به من بده! خوب این بچه می‌ترسد. حدیث داریم كه بدترین آدم‌ها كسی است كه مردم از او بترسند و برایش كار كنند. اگر وارد خانه شدی خانم ترسید، دختر ترسید، بچه ترسید، نگو ماشاءالله این را می‌گویند «جربزه». اگر جربزه این است، فرعون خیلی جربزه‌اش از ما بیشتر است. اگر در خانه وارد شدی و دوستت داشتند ارزش است. بدترین آدمها آن كسی است كه مردم از او بترسند. «إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظیمٌ»(لقمان/13) ظلم به خود كرده «وَ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ»(بقره/254) اگر كسی حق را دید و لج كرد به خودش ظلم كرده است. 

می‌گویند یك نوكری با آقایش دعوایش شد، گفت: الان می‌روم پشت بام و خودم را از پشت بام پرت می‌كنم، گفت: بدرك می‌روم و یكی دیگر می‌آورم. تو ظلم به خودت كردی. «وَ ما ظَلَمْناهُمْ» قرآن بارها گفته كه ما به اینها ظلم نكردیم. پیغمبر فرستادیم با قانون حق این ظلم به خودش كرد. 

گفتیم اگر میوه ترش می‌خواهی «لیموترش». میوه شیرین می‌خواهی «لیمو شیرین» ترش و شیرین می‌خواهی «انار» گفت: نه ترش می‌خواهم نه شیرین می‌خواهم و نه ترش و شیرین می‌خواهم. من آب جو می‌خواهم. خوب چه باید كرد. آقا هوای سالم بخور! نه من هوای سالم نمی‌خواهم. بابا خورشید فرستادم میكروبهای هوا را برای شما بكشد، نمی‌خواهم. به اقیانوس‌ها امر كردم بخار شود و هوا را لطیف كند، نمی‌خواهم. به درختها دستور دادم كربن بگیرند و اكسیژن بدهند، نمی‌خواهم. من سیگار می‌خواهم. بابا تابش نور برای هواست، بخار اقیانوس برای هواست، درختها و گیاهان برای هواست، آنوقت می‌گویی نمی‌خواهم؟ مرگ بر خورشید! مرگ بر اقیانوس! مرگ بر گیاهان! زنده باد سیگار؟ می‌گوید من همه چیزهائی كه خدا آفریده هوا را سالم كند نمی‌خواهم. من دود سیگار می‌خواهم. سیگار قاتلی است كه ما او را محاكمه نمی‌كنیم، سیگار اسلحه‌ای است كه صدا ندارد، هم ضررش به جان و هم به مال است. البته سیگار دشمن جزئی است. دشمن‌های بزرگتر هم هست. «إِنَّ الشَّیْطانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبینٌ»(یوسف/5) آمریكا دشمن بزرگ ما است. از دشمن‌های ریز تا دشمن‌های بزرگ و. . . 

ظلم به افراد با آبرو خیلی مهم است. حدیث داریم: «مِنْ أَفْحَش ِالظُّلْمِ ظُلْمُ الكرامِ»(غررالحكم، ص‏456) آدم هائی هستند كه در فحش بزرگ شده‌اند، این فرد خیلی هم برایش فرقی نمی‌كند. اما یك آدم هائی داریم كه در خانواده‌های شریفی هستند و برایشان خیلی سنگین است. مثلاً اگر سه عادل به یك زن پاكی نسبتی دادند و نتوانستند ثابت كنند 240 ضربه شلاق هر كدام باید بخورند. فرد عادل شهادت داد كه فلان زن فلان كاره است، عادل دوم هم همین شهادت را داد، نفر سوم هم به همین نرتیب، اما چون فرد عادل چهارمی پیدا نشد كه شهادت بدهد، باید هر كدام از این سه عادل تا 240 ضربه شلاق بخورند. 

«والسلام علیكم و رحمة الله و بركاته»

Powered By
  BLOGFA.COM